MEVZUU:
a) Allah-ü Teâlâ'nın, ilk hallerinde kendisine mahsus kıldığı yolun beyanı ve
talipleri o yola almaktaki başarısı.
b) Tarikat-t Aliyye-i Nakşibendiye'nin beyanı..
c) Nihayetin bidayete derc edilişinin beyanı..
d) Bu Tarikatı Aliyye'nin büyükleri katında:
– Nakşibendiye Nisbeti..
Diye tabir edilen muteber huzurun beyanı..
e) Tarikat-t Nakşibendiye'de kendisine hâsıl olan haller, zevkler, maarif ve
daha başka şeyler..
f) Bu büyüklerin cezbelerinin beyanı..
g) Bu münasebetle bazı hususların beyanı.
NOT:
İmâm-ı Rabbânî Hz. bu mektubu, Molla Muhammed Haşim'e yazmıştır.
***
Rahman Rahim Allah'ın adı ile..
Salât ve selâm Seyyid'ül-mürselin'e, âline ve pâk temiz ashabının tümüne..
Bilesin ki,
En yakın, en ileri, en sağlam, en salim, en muhkem, en doğru, delâleti en kuvvetli, âlâ, en şerefli, en yüksek, en kâmil yol: Tarikat-ı Nakşibendiye-i Aliyye'dir. Allah-ü Teâlâ onun yolunda gidenlerin, onu idare edenlerin ruhlarının kudsiyetini artırsın.
Bu Tarikat-ı Aliyye'nin azameti ve onun yolunda gidenlerin üstün şanı, sünnet-i seniyyeye iltizam (kendine lâzım kılma) sebebi iledir. Onun sahibine salât, selâm ve tahiyyet.. Bir de, hoş olmayan bid'attan içtinab (sakınmak, uzak durmak) sebebi ile..
Bunlar, öyle zatlardır ki, nihayeti bidayete derc eylemişlerdir. Tıpkı ashab-ı kiram gibi.. Melik Mennan Zat'ın (Mülk ve Melekût Sahibi, İhsânı Bol Allah'ın) rızası onların üzerine olsun.
Bunların şuuru ve huzuru devamlıdır. Kemal derecesine ulaştıktan sonra, başkalarının şuurundan daha üstün olmuştur.
Ey Kardeş,
Allah-ü Teâlâ, seni irşad eylesin.
Bu Derviş'te, bu Tarikat hevesi zuhura geldiği zaman; Hakkın inayeti dahi ona hidayet edip; velâyet sahibine, hakikat madenine, nihayetin bidayete derc edildiği yola hidayet edene, velâyet derecelerine ulaştıran yolu gösterene, Müeyyid'üd-din (Dini te'yid eden, sağlamlaştıran) İmamımız Muhammed Bakibillah'a ulaştırdı.
İşbu zat, Hazarat-ı Ekâbir-i Nakşibendiye (Nakşibendiye'nin pek büyük hazretleri) taifesinin büyük halifelerinden biridir. Allah-ü Teâlâ onların sırlarının kudsiyetini artırsın.
O zat, bu Derviş'e ism-i zat zikrini talim eyledi; bu yola yöneltti. O kadar ki, bende tam bir lezzet hâsıl oldu. Bu sırada, kemal mânâda şevkten ötürü, bana ağlamak geldi.
Bir gün sonra, zühul (unutkanlık) ve şuursuzluk keyfiyeti zahir oldu. Bunlara, bu büyükler katında:
– Gaybet..
Diye itibar edilir.
Bu gaybet hali içinde, bir umman deniz gördüm. Âlemin suretlerini ve şekillerini bu deniz içinde bir gölge gibi buldum.
Bu gaybet hali, parça parça istilâ etti; uzadı. Bazı kereler, gündüzleri iki saat kadar uzadı. Bazan da, dört saata kadar uzadığı oldu. Bazı vakitler dahi, bütün geceleri kapladı. Bu vakıayı Hazret-i Şeyh'e arz ettiğim zaman şöyle dedi:
– Fenânın bir yanı hâsıl olmuş..
Bundan sonra, zikirden men etti. Daha sonra, bu huzurun korunmasını emretti.
Bundan iki gün sonra da, alışılmış mânâda bana fenâ hali hâsıl oldu. Bunu dahi Hazret-i Şeyh'e arz ettiğim zaman bana şöyle dedi:
– Kendi halinle meşgul olmaya devam et. (Yani: Verilen vazifeyi yap.)
Bundan sonra, fenâdan dahi fenâ hâsıl oldu. Bunu Hazret-i Şeyh'e arz ettim; şöyle buyurdu:
– Âlemi bir yerde, bazısını bazısına bitişik buluyor musun?. Onun bu sorusuna cevab olarak:
– Evet..
Dedim; şöyle buyurdu:
– Asıl fenânın dahi fenâsında muteber olan; bu ittisalin (bitişikliğin) oluşunu görmekle beraber, şuursuzluğun husulüdür.
O gece, sıfatı anlatıldığı şekilde bana, fenânın da fenâsı hâsıl oldu. Bu durumu, Hazret-i Şeyh'e arz ettim; hatta bu fenâdan sonra olan haleti dahi arz ettim. Bu arada şöyle dedim:
– Sübhan Hakka dâir bilgimi, huzurî olarak buluyorum. Bana bağlı sıfatları da Sübhan Hakka bağlı görüyorum.
Bundan sonra, bütün eşyayı kuşatan bir nur zuhur etti. O nuru sandım ki: Sübhan Hak'tır. O nurun rengi siyahtı. Bunu da Hazret-i Şeyh'e arz ettim; şöyle dedi:
– Meşhud olan (şahid olunan, görünen) Sübhan Hak'tır. Ancak bu şühud (şahid olma, görme) nur perdelerinde olmuştur.
Devam etti:
– O nurda görülen inbisat (genişleme, yayılma), ilimdir. Onun öyle yaygın görülmesi; âla ve edna olarak vâki olan eşyaya (yüksek ve alçak olarak meydana gelen şeylere), Yüce Hakkın taalluku (alakası) sebebi iledir. Bu inbisatın dahi nefyedilmesi (yok sayılması, yok edilmesi) yerinde olur.
Bundan sonra o nur, kapanmaya ve sıkışmaya başladı; o kadar ki, bir nokta gibi oldu.
Şöyle dedi:
– O noktayı da, nefyetmek gerek. Taa iş hayrete varıncaya kadar..
Dediği gibi yaptım; o mevhum nokta dahi arada zail olup gitti. İş, hayrete müncer oldu (hayretle neticelendi). Ki orada, Sübhan Hakkın şühudu vardı; zatı ile zatı için.. Bunu da Hazret-i Şeyh'e arz ettiğim zaman şöyle dedi:
– Bu, işte o huzurdur ki; Nakşibendiye katında muteberdir. Onların nisbeti dahi bu huzurdur. Bu huzur için, şöyle denir:
– Gaybeti olmayan huzur (devamlı huzur)..
Nihayetin, bidayete derc edilmesi dahi bu yerde tasavvur edilir. Bu nisbetin, bu Tarikat-ı Aliyye'de husulü; diğer silsilelerde şöyle olur: Talip şeyhinden zikirler ve virdler alacak, onlarla amel edecek ve bunun neticesi maksuduna ulaşacak. (Yani: Bu kadar zorlu çalışmadan sonra ancak elde edebilecek.)
Bir mısra:
Gülistanımla kıyasla baharımı..
***
Bu, bulunması pek kıymetli nisbetin, bu Derviş'e husulü, iki buçuk aya yakın bir zaman sonra oldu. Yani: Zikir talimine başladıktan itibaren..
Bu nisbetin tahakkukundan sonra, bir başka fenâ hali hâsıl oldu. Bunun için:
– Hakiki fenâ..
Denir..
Kalbe öyle bir genişlik geldi ki: Âlemin tamamı dahi o kadar olamaz. Arştan itibaren yerin merkezine kadar olan her şey, onun yanında hardal kadar kalır.
Bundan sonra kendimi ve âlem fertlerinden her bir ferdi; hatta her zerreyi, Yüce Hak'tan gördüm (Bundan sonra, kendimi ve âlemin her parçasını, hattâ her zerreyi, Hak Teâlâ olarak gördüm. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi).
Bundan sonra bütün zerreleri tek tek, nefsimin aynı gördüm. Kendi nefsimi dahi, bütün zerrelerin aynı gördüm. Hatta bütün âlemi, bir zerrede izmihlale uğramış (yok olmuş) gördüm (Bundan sonra âlemin her zerresini birer birer hep kendim gördüm. Kendimi onların her biri olarak gördüm. Sonra, bütün âlemi, bir zerrede yok buldum. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi).
Bundan sonra nefsimi, hatta bütün zerreleri, açılmış genişlemiş olarak gördüm. O kadar ki: Bütün âlemi, hatta kat katını içine almış gördüm. Hatta, nefsimi ve her zerreyi yaygın ve sari bir nur olarak gördüm: Her zerreye... Âlemin suretleri, şekilleri o nurda izmihlale uğrayıp hiç bir şey haline gelmişti. Hatta her zerreyi, âlemin tamamını tutmuş gördüm (Sonra, kendimi ve her zerreyi, o kadar geniş gördüm ki, bütün âlemi hattâ âlemin birkaç katını içimde gördüm. Kendimi ve her zerreyi, her zerreye yayılmış, sızmış olan nûr gördüm. Âlemdeki şekiller, sûretler, bu nûrda yok oldular. Sonra kendimi ve hattâ her zerreyi, bütün âlemi tutuyor, varlıkta durduruyor gördüm. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi).
Üstte anlatılan mânâyı, Hazret-i Şeyhe arz ettiğim zaman şöyle dedi:
– Tevhidde hakk-el-yakîn mertebesi işte budur. Cem'ül-cem dahi bu makamdan ibarettir.
Sonra; âlemin şekillerini ve suretlerini bu vakitte mevhum (Aslı olmayıp evham mahsulü olan. Vehim. Gerçekte olmadığı halde var sayılan) olarak gördüm; ama, daha önce onları Sübhan Hakkın aynı olarak görmüştüm. Daha önce, Sübhan Hakkın zatı olarak gördüğüm bütün zerreleri, tefavüt ve temyiz (farklılık ve ayırt etme) olmadan mevhum olarak gördüm.
Bu esnada bana son derecede hayret arız oldu. Yine o vakitte; Füsus'taki (Fusüsu'l-Hikem - Muhyiddin İbn Arabî Hz.'nin eseri) ibareyi hatırladım. Ki onu, muhterem babamdan duymuştum; Allah rahmet eylesin. Onda şöyle denmişti:
– İstersen onun için, yani: Âlem için şöyle diyebilirsin:
– O Hak'tır..
Yine istersen onun için:
– Bir yüzü ile Hak, bir başka yüzü ile halk..
Diyebilirsin.. Yine istersen onun için; aralarında temyizi olmadığından, hayrete kâil olursun..
Umumî mânâda bu ibaresi, ıstırabı teskin eyledi..
Bundan sonra, Şeyhimizin hizmetine gittim; halimi ona arz ettim. Bana şöyle dedi:
– Henüz huzurun, safiyetini bulmamış. Sana verilen vazifeye devam edesin. Taa, mevcud olan mevhum olandan ayrılıncaya kadar..
Temyizin olmadığı mânâsını anlatan Füsus'un ibaresini ona okudum; şöyle dedi:
– Muhyiddin bin Arabî orada, kâmilin halinden beyan etmiyor. Bazılarına nisbetle temyizin olmayışı sabittir.
Emir icabı olarak, kendi vazifemle meşguldüm. Sübhan Hak iki gün sonra bana, sırf Hazret-i Şeyhimizin teveccühü ile, mevhum mevcud arasını ayırt edip temyiz eylemeyi izhar eyledi. O kadar ki; hakiki mevcudu, muhayyel (hayal edilen) mevhumdan ayrılmış gördüm. Mevhum olarak görülen sıfatları ve eserleri Sübhan Hak'tan sudur eder gördüm. Bu sıfatları ve fiilleri dahi, aynı şekilde mevhum olarak gördüm. Hariçte, o tek zattan başka mevcud görmedim.
Bu durumu, Hazret-i Şeyh'e arz ettiğim zaman bana şöyle dedi:
– Bu, cemden sonra fark mertebesidir; çalışmanın nihayeti de buraya kadardır.
Bundan sonra, her şahsın kabiliyetine ve istidadına bırakılan zuhura gelir. Tarikat meşâyihi bu mertebe için:
– Tekmil makamı..
Derler.
***
Şunun bilinmesi gerekir ki.
Bu Derviş, sekir halinden sahiv haline çıkarıldığım; fenâdan sonra bekâ ile müşerref olduğum zaman, zerrelerimden her bir zerreye baktım; Sübhan Hakkın gayrını göremedim. Bütün zerreleri, Sübhan Hakkın şühudu (görünmesi) için ayna olarak buldum.
Sonra, bu makamdan hayrete çıkarıldım.
Nefsime döndüğüm, yani: Hayretten ayıklığa geldiğim zaman. Sübhan Hakkı, vücudumun zerrelerinden her bir zerre ile beraber buldum; onun içinde değil. Önceki makam, bu ikinci makamdan, nazarda daha aşağı ve daha düşük oldu.
Bundan sonra hayrete çıkarıldım.
Ayıktığım zaman. Sübhan Hakkı bu kere şöyle buldum: Âleme muttasıl değil, ondan ayrılmamış da.. Âleme dahil olmamış, onun haricinde de değil.. İhata, maiyet ve sereyan (Kuşatma, birliktelik ve sirayet etme) nisbeti dahi tam bulduğum şekilde oldu: Önce bütünüyle intifa olmuştu (ortadan yok olmuştu). Bununla beraber o keyfiyetle meşhud (görünmekte) idi. Hatta, mahsus (hissediliyor-hislerle algılanan) gibi idi.. Âlem dahi bu vakitte müşahede edilmişti (Bu vakitte âlem de görünmekte idi). Lâkin, anlatılan nisbetlerden hiç bir şey, Sübhan Hak için değildi (Ancak Hak sübhânehû'nun, zikredilen bu nisbetlerin hiç biriyle alâkası yoktu. /SEMERKAND Tercümesi).
Bundan sonra, yine hayrete daldım. Ayıklığa çıktığım zaman, malum oldu ki: Sübhan Hakkın bu âlem ile bir nisbeti var; ama anlatılan nisbetlerin ötesinde.. Bu nisbetin keyfiyeti dahi meçhuldür. Bu durumda, Hak Teâlâ keyfiyeti meçhul olan nisbetle meşhud olmaktadır.
Bundan sonra, hayrete çıkarıldım.
Bu mertebede bana bir nevi kabız arız oldu.
Kendime geldiğim zaman, Sübhan Hak meşhud oldu (göründü). Ama, keyfiyeti meçhul nisbetin dışında.. Öyle bir şekilde ki: Onun bu âlemle asla nisbeti yoktur. Ne malum keyfiyetlidir; ne de meçhul keyfiyetli (Ne bilinen ne de bilinmeyen nitelikte)...
Bu vakitte âlem, bu hususiyetle meşhud oldu (bu özellikte göründü).
Yine o vakitte, Sübhan Allah'ın inayetinden bana, has bir ilim hâsıl oldu. Bu ilim sebebi iledir ki: Sübhan Hak ile âlem arasında asla bir münasebet kalmadı. Hem de her iki şühudun (görünmenin) varlığına rağmen..
Bu vakitte malum oldu ki: Bu tenzih ile, bu sıfatlar ile meşhud olan Sübhan Hakkın zatı değildir. O Yüce Zat, böyle bir şeyden çok yücedir. Belki de o: Yüce Hakkın yaratması taalluku için, misale dayalı bir surettir. Halbuki o Yüce Zat, kevnî taallukatın çok ötesindedir. Anlatılan taalluk; ister malum keyfiyetli, isterse meçhul keyfiyetli olsun. Heyhat! heyhat! (Hak Teâlâ'nın kendi değildir. Tekvîn (yaratma) sıfatının âlemle olan bağının, Âlem-i misâlde olan sûretidir. Çün ki, Onun zâtı, mahlûklarla bir ilgisi olmaktan çok uzaktır. Anlaşılabilen veyâ anlaşılamayan hiçbir bağlantısı yoktur. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi).
Bir şiir:
Veya (tercümede olduğu gibi):
Nasıl erilir o saadete hep oralar;
Yüksek yüksek dağlar, tehlikeli uçurumlar.
***
Ey Aziz Kardeş,
Ben, hallerin tafsili ve maarifin beyanı üzerine kalem yürüttüm. O kadar ki: İş uzadı ve bıkkınlığa vardı.
Hususî olarak, eğer tevhid-i vücudî maarifini ve eşya zılliyeti ilimlerini beyan edecek olsam; ömürlerini tevhid-i vücudî ile geçirenler bilirler ki: Bu nihayetsiz denizden bir katra dahi alamamışlardır.
Asıl şaşılacak durum şu ki: Bu cemaat, bu Derviş'i tevhid-i vücudî erbabından saymazlar. Hatta onu, tevhid-i vücudîyi inkâr eden ulema sınıfından sayarlar. Görüşlerinin kusurundan ötürü sanırlar ki: Maarif-i tevhidiyede ısrar etmek kemaldir; bu makamdan terakki dahi ya muhaldir veya noksan..
Bir şiir:
Nice ahmak var ki, gafildir ayıplarından;
Aybı güzel görür, onu iyi sandığından..
Bu cemaatın, bu meselede şahidleri ise; mütakaddim (önceden gelen) meşâyihin tevhid-i vücudî hakkında söyledikleridir. Allah-ü Teâlâ onlara insaf versin. Bunlar, nereden bilsinler ki: O meşâyihe bu makamdan terakki hâsıl olmamış, o makamda mahpus kalmışlardır.
Tevhid-i vücudî ilminin husulünde söz yoktur; zira o, elbette vâki olacaktır. Asıl söz, bu makamdan terakkidedir.
Eğer terakki sahibinin tevhidi inkâr ettiğine kâil olup bunu ıstılahlarına alsalardı, bunda hiç münakaşa olmazdı.
***
Biz, yine esas mevzuumuza dönelim. Deriz ki:
– Azda, çoğa delil olduğu gibi; damlada dahi umman denize işaret vardır.
Bunun için de, damla ile yetinip aza kanaat ettik.
Ey Kardeş,
Hazret-i Şeyhimiz, benim için kemal ve tekmil ile hükmettiğinden; tarikat talimi için bana icazet verdi. Taliplerden bir cemaatı dahi bana havale etti. O zaman, benim kemalimde ve tekmil işimde tereddüdüm vardı. Bunun için bana şöyle dedi:
– Burası, tereddüd mahalli değildir. Zira meşâyih-i izâm (büyük şeyhler), bu makamın kemal ve tekmil makamı olduğuna kâil olmuşlardır. Eğer bu makamda tereddüd olsaydı; o meşâyih-i kiramın dahi kemaliyetinde tereddüd edilmesi gerekirdi..
Bundan sonra, emir icabı, tarikat talimine başladım. Taliplerin ahvaline teveccüh etmeye riâyet ettim.
Büyüklerin himmetleri, irşad taliplerinde hissedilmeye başlandı. Hatta, senelere sığacak işler, saatler içinde takarrür etmeye (yerleşmeye, karar kılmaya) başladı.
Bu iştigale devam ettim, işin sonunda, noksanıma dair ilim zuhura geldi. Bu arada bana zahir oldu ki; meşâyihin:
– İşin nihayetidir..
Diye anlattıkları tecelli-i berkî bu yolda bana asla zuhur etmedi.
Seyr-i_ilellah ve seyr-i_fillahın ne oldukları dahi bana öğretilmedi. Halbuki, bu kemalâtın tahsili mutlaka lâzımdır.
İşbu vakitte, noksanım delillere dayandı.
Bunun üzerine, havalimdeki (çevremdeki) talipleri topladım; noksanlığıma dair hadiseyi olduğu gibi kendilerine anlattım. Sonra, hepsine veda ettim. Ne var ki talipler, bu mânâyı: Tevazua ve nefsi yenmeye hamledip bulundukları halden dönmediler.
Sonunda Sübhan Allah, beklenen halleri Habibi hürmetine ihsan eyledi. Ona salât ve selâm olsun.
***
Bilesin ki,
Hâcegân tarikatının hâsıl olması şunlara bağlıdır:
a) Ehl-i sünnet vel-cemaat itikadı..
b) Sünnet-i Mustafaviye'ye ittiba.. Ona salât ve selâm olsun..
c) Düşük bid'atlardan ve nefsanî hevalardan kaçınmak..
d) İmkân nisbetinde azimetle amel edip ruhsattan kaçınmak..
İstihlâk ve izmihlal cezbe cihetinde başta gelir. Burada anlatılan istihlâkten:
– Adem.. (Yokluk..)
Olarak anlattılar. Bu, cihette istihlâkten sonra hâsıl olan bekâ için ise; şu tabiri kullandılar:
– Vücud-ü adem..
– Yani: İstihlâk mânâsına olan adem üzerine tertib edilen vücud ve bekâ (yokluk üzerine tertib edilen varlık ve bakilik)..
Burada anlatılan istihlâk ve izmihlal, histen geçmek mânâsına değildir.
Bazıları için, bu istihlâkle beraber histen (duyulardan-maddeden) geçmek olur: bazılarına da böyle bir şey olmaz.
Anlatılan bekânın sahibi, mümkündür ki; beşeri sıfatlara rücu edip nefsani ahlâka avdet ede (beşerî sıfatlara dönüp nefsânî ahlâka geri döne).. Ama, fenâ üzerine müretteb olan bekâ böyle değildir. Zira, onda avdet caiz değildir. Mümkündür ki bu mânâ, Hâce Nakşibend Hazretlerinin dediği ola.. Allah sırrının kudsiyetini artırsın, şöyle demişti:
– Vücud-ü adem, beşerî vücuda avdet eder. Ama, vücud-ü fenâ asla beşerî vücuda avdet etmez..
Şundan ki, birinci bekâ ile baki olan henüz yolda olup yoldan dönmek dahi mümkündür. Amma, intihaya varıp vâsıl olana rücu yoktur (nihayete varıp ulaşana dönüş yoktur). Bu mânâda büyüklerden biri şöyle dedi:
– Dönen, ancak yoldan döndü; vâsıl olan dönemez..
Bilinmesi yerinde olur ki; vücud-ü adem sahibi her ne kadar yolda olsa dahi, onun için, nihayetin bidayete derc edilmesi hükmüne göre; işin nihayetine şuur vardır. Sonunda müntehiye müyesser olan şey, icmâl olarak, hulâsa olarak ona hâsıl olur (Vücûd-i adem sâhibi, her ne kadar yolda ise de, nihâyet, bidâyette yerleştirilmiş olduğu için, nihâyette olanları bilir. Müntehînin, yolun sonunda kavuştukları, buna topluca tattırılır. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi).
Bu nisbet, müntehide şümul ve umumî sereyan yolu ile olduğuna göre, elbet onun (müntehinin) ruhaniyetinde ve cismaniyetinde de hâsıl olmaktadır ..
Vücud-u adem sahibi, kalb hulasası üzerinedir. İsterse, umumi mânâda ve icmâl yollu (genel anlamda ve topluca) olsun.
(Bu nisbet, müntehîde bol olduğundan, rûhuna da, bedenine de yayılır. Vücûd-i adem sâhibinde ise, yalnız kalbindedir. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi)
Hiç şüphe edilmeye ki: Müntehi, sahib-i tafsildir. Onun cismanî sıfata rücuu ise; mümtenidir. Zira bu nisbetin cismanî mertebelerine sirayeti cismaniyetini sıfatlarından soymuştur; kendisini de fani kılmıştır. Bu fenâ ise; sırf ilâhî bir mevhibedir. Bu katıksız mevhibeden dönmek ise; o Yüce Mukaddes Zat'ın kudsiyetine yakışmaz. Amma, vücud-ü adem sahibi böyle değildir. Çünkü onun hakkında böyle bir sirayet yoktur.
(Müntehîde yayılmış, dağılmıştır. O, insanlık sıfatlarına dönmez. Çün ki bu
nisbetin, onun bedeninin her mertebesine yayılması, onun sıfatlarını yok etmiş,
fânî yapmışdır. Bu (Fenâ), Allahü Teâlânın büyük bir ni’metidir. Allahü Teâlâ,
azmayan kulundan, ni’metini geri almaz. Vücûd-i adem sâhibi, böyle değildir. Bu
nisbet, onun bedenine geçmemiştir. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi)
Bu hususta netice söz şu ki:
Bu mertebeler kalbe tabi olduğundan, bu nisbet dahi oraya sirayet eder. Onun suretini de kırar ve mağlub eder. Lâkin fenâ haddine ve zeval haddine ulaşmaz. Dolayısı ile ondan rücu' mümkündür. Zira mağlub, bazı arızaların gelmesi ile mağlub olur ve bazı engeller dolayısı mağlub düşer.. Amma, zâil olan avdet edemez. Bu mânâ daha önce de geçti..
(Böyle olmakla berâber, bedenin mertebeleri kalbe bağlı olduğu için, bu nisbet kalb yolu ile, bütün bedene de, toplu, kısa olarak geçer. Bedenin isteklerini azaltır. Fakat, tâm yok edemez. Bunun için geri dönebilir. Çün ki azalmış, yok olmamıştır. Yok olan, geri dönmez. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi)
***
Bilesin ki,
Allah ruhlarının kudsiyetini artırsın; bu Silsile-i Aliyyeye meşâyihinden bazıları, fenâyı ve bekâyı anlatılan istihlâk ve izmihlal ile onun üzerine terettüb eden bekâya ıtlak eylemişlerdir.
Zatî olan tecelliyi ve şühudu dahi bu mertebede isbat eylemişlerdir. Ve; bu baki için de:
– Vâsıl.. Demişlerdir.
– Yaddaşt..
Mânâsının tahakkuku için de, şöyle demişlerdir:
– Huzurun devamından ibarettir. Yani: Bu makamda, Sübhan Hak ile...
Bütün bunlar, nihayetin bidayete derc edilmesi itibarına göredir. Yoksa fenâ ve bekâ vâsıl olan müntehi içindir. Ona mahsus olan tecelli ve Sübhan Allah ile huzurun devamı ise; ancak, vâsıl olan müntehi içindir. Zira bunun asla rücu'u yoktur.
Birinci itibar dahi, anlatılan itibara göre doğrudur (yani: müntehi olmayanın elde ettiği; nihayetin bidayete yerleştirilmesi itibarına bağlıdır); bir tevcihe mebnidir (böyle bir yöne dayandırılmıştır).
Hâce Ubeydüllah Ahrar Hz.nin FIKRALAR kitabında vaki olan fenâ, bekâ, zatî olan tecelli ve şühud, vasi ve huzurun devamı ıtlakı dahi bu kabildendir.
Büyüklerden biri şöyle dedi:
– Bu kitap (yani: FIKRALAR kitabı) bazı mektuplardan ve risalelerden ibaret olup bazı muhlislerine (ihlâslı tâbilerine) yazılmıştır. Bunlar dahi, yazılan kimsenin dirayetine ve ma'rifetine (kavrayışına ve ilmine irfanına) göredir. Onlarda:
– «İnsanlara, akıllarına göre konuşunuz.»
(Hadis-i şerifinin) mânâsına riayet, edilmiştir.
Hâce Ubeydüllah Ahrar Hz.'nin kelâmı yolunda yazılan Silsile-i Ahrar risalesi ve Hazret-i Şeyhimizin Müeyyid'üd-din'ir-razi Mevlâna Muhammed Bakibillah'ın yazdığı rübaiyat şerhi dahi bu kabildendir.
Bu bekâ, hatta cezbe tarafında vaki olanların hemen hepsi, tevhid-i vücuda nazırdır.
Bu mânâdan ötürüdür ki: Bazı meşâyih hakk-el-yakini, sonu tevhid-i vücuda çıkacak bir şekilde beyan etmiştir.
Bu beyan, bazılarını şüpheye düşürmüştür. Bunlara nisbet edilen ve bunlara mahsus olan hakk-el-yakin surî (surete, görünüşe ait) tecelliden ibarettir. Bu durum ta'n ve teşnia müncer olmuştur (kötülemeye ve ayıplamaya götürmüştür).
Gerçek olan şu ki: Bazı meşâyihin beyan ettiği ve bunlara nisbet edilen hakk-el-yakin cezbe cihetinde hâsıl olmuştur. Bu ma'rifet dahi bu makama münasiptir. Erbabına gizli kalmayacağı üzere, surî tecelli dahi bir başka şeydir.
Huzurun devamını dahi kesret aynasında vahdet şühuduna (çokluk aynasında teklik görünmesine) ıtlak eylemişlerdir. O şekilde ki: Ayna tamamen kapanacak. Meşhud olan, vech-i bakiden (bâki yüzden) gayrı olmayacak. Yani: Onların görüşlerine başka bir şey girmeyecek.
Bu makam, YADDAŞT yani: Devamlı huzur makamına münasiptir.
Üstte anlatılan şühud için derler ki:
– Zatî tecellidir.
Bundan başka şöyle dedikleri de olur:
– Zatî şühuddur. Yine bu makam için:
– İhsan makamıdır.
Dahi denir. Yine bundan anlatırken:
– İstihlâk, izmihlal ama vuslatla..
Tabirini dahi kullanmışlardır.
Bu mânâda bir mısra:
Kaybol sen, oradadır ayniyle visal..
Bu ıstılah, Hazret-i Nasirüddin Hâce Ubeydüllah Ahrar'a mahsustur. Bu istilâh ile, geçmişteki meşâyihten hiç biri konuşmamıştır. Yani: Bu silsileden..
Bir mısra:
Güzelin yaptığı her şey güzeldir.
Şunlar dahi, onun kelimat-ı kudsiyesindendir (Ubeydüllah Ahrar'ın mukaddes, muazzez kelimelerindendir):
– Dil kalbin aynasıdır. Kalb, ruhun aynasıdır. Ruh, hakikat-ı insaniyenin aynasıdır. Hakikat-ı insaniye dahi Sübhan Hakkın aynasıdır.
Hakikat-ı gaybiye, zat gaybinden; o kadar uzun mesafeyi kat ederek dile gelir. Orada lafız suretini kabul eder. Hakikatlara karşı istidadı olanların kulağına ulaşır.
Bir başka cümlesinde ise; şöyle anlattı:
– Bir müddet, bazı büyüklerin hizmetinde bulundum; bu arada bana iki şey in'am edildi (nimetlendirildim):
a) Yazdığım her şey yenidir, eski değildir.
b) Her ne söylersem, makbul olur; merdud olmaz. Nitekim, bu kudsî cümlelerinden, onun yüksek şanı ve maarif derecesinin üstünlüğü anlaşılır.
Yine anlaşılıyor ki: Bu cümleleri söylerken, kendisi arada yoktur. Yani: Bunların südurunda (sadır olmasında, ortaya çıkmasında, meydana gelmesinde), onun bir dahli yoktur. Ancak, bunlar ondan in'ikâs (yansıma, aks) yolu ile zuhura gelmiştir. Kendisinin, onlara bir aynalık etmekten başka vazifesi yoktur. Hakikat-ı hali en iyi bilen Sübhan Allah'tır. Keza onun katındaki, yüksek derecesini ve kemal şanını..
Bir başka yerde, şu şiirleri söylemiştir:
Bütün insanlar işte ashabım;
Zanlarınca ama, hali kalbim..
Uzak değil sırrım eninimden (iniltimden);
Lâkin nasıl anlasın yakınınım?..
Bu hakir, onun ilminin hakikatlerinden ve maarifinden, kusurlu anlayışına göre bir nebze bu mektubun sonunda yazacaktır.
***
Sübhan Hak, kemal-i inayeti ile, bir kimseyi cezbe husulünden ve bu cihetin tamama ermesinden sonra sülûk nimeti ile şerefyâb ederse; mümkündür ki: O cezbe ile uzak mesafeleri kat ede.. Ki o mesafeleri, şu âyet-i kerimedeki mânâ olarak takdir etmişlerdir:
– «Melekler ruhla beraber ona öyle bir günde yükselirler ki, onun miktarı elli bin senedir.» (70/4)
Yani: Elli bin sene olarak takdir etmişlerdir. Bu âyet-i kerimede anlatılan, Hakkın inayeti ile az müddette kat edileceğine işarettir.
O kimse, bundan sonra, fenâfillahın ve bekâbillahın hakikatına ulaşır.
Sülûkün sonu, salikin seyr-i_ilellahın nihayetine ulaşması iledir. Ki bundan:
– Mutlak fenâ..
Olarak anlatılır.
Bundan sonra cezbe makamı gelir ki, bunun için:
– Seyr-i_fillah ve bekâbillah..
Tabirini kullanırlar.
Seyr-i_ilellah, salikin mazharı bulunduğu isme doğru seyrinden ibarettir. Seyr-i_fillah ise.. o isimde seyirden.
Her isim, namütenahi (nihayetsiz) isimleri câmidir. Onda olacak seyir dahi, aynı şeklide namütenahidir.
Bu Derviş'in bu makamda has ma'rifeti vardır, inşaallah yakında anlatacağız.
Üstte anlatılan (salikin mazharı olduğu) isim, uruc mertebelerinde ayan-ı sabitenin üstündedir. Zira ayan-ı sabite (İlm-i İlâhide eşyanın ezelden beri sâbit olan sûret ve hakikatları. Mevcudat-ı ilmiye.) o ismin zıllı ve ilmî suretidir.
Hususî olarak bir cemaat, Sübhan Hakkın fazlı ile, bu isimden uruc edip Allah-ü Teâlâ'nın dilediği kadar sonsuzlara terakki ederler.
Bir şiir;
Bundan ötesinin beyanı ince;
Gizlemek pek hoş, pek de güzel bence..
***
Sair erbab-ı sülûkten vasıl olanlara gelince; her ne kadar onlarla (hususi bir cemaatle) ikinci cihette iştirakleri (ortaklıkları) var ise de, fenâfillah ve bekâbillah ile tahakkuk etmiş durumda iseler de; lakin erbab-ı sülûkün riyazetlerle mücahedelerle kat edip de müntehasına vardığı mesafe uzun zamanlara bağlıdır. Ama, bu Silsile-i Aliyye'nin büyükleri onu şühud devleti, lezzeti ve maksudu bulma zevki ile az zamanda kat ederler; matlub kâbesine vâsıl olurlar. Bu vusulden sonra dahi onlar için, sonsuz terakkiler hâsıl olur.
Erbab-ı sülûkten müntehilerin, bu anlatılan terakkiden ve yakınlıktan yana nasipleri azdır.
Eğer cezbe sülûkten önceye alınacak olur ise; bir mikdar mahbubiyyet (sevilen olmak) ister. Zira murad olunmadığı takdirde, kendisi için cezbe (çekilme) hâsıl olmaz. Şayet cezbeye uğrar (çekilir) ise; elbette en yakın olur.. Ve; kendisine ziyade yakınlık hâsıl olur.
Murad olan ile murad olmayan (istenilen ile istenilen olmayan) arasında fark çoktur.
Bir âyet-i kerime meali:
– «Bu, Allah'ın fazlıdır; onu dilediğine verir. Ve.. Allah büyük fazlın sahibidir.» (62/4)
Bir şiir:
Maşukun aşkı gizlidir saklıdır;
Uşşakın aşkı davullu alaylıdır..
Ama ikincisi bedeni eritir;
Maşukun aşkı eti yağı artırır..
Burada şöyle bir şey sorulabilir:
– Sair silsilelerden dahi murad olanların, bu terakki ve yakınlık bulmakta onlara iştiraki vardır (onlarla ortaktırlar). Zira, cezbe, onların dahi sülukünden evveldir. İş böyle olduğuna göre, bu Tarikat-ı Aliyye'nin sair tarikatlar üzerine meziyeti nedir?. Hangi şey için ona:
– Akrab-ı Turuk.. (Yolların en yakını..)
Denmektedir.
Bunun için şu cevabı verebilirim:
– Sair tarikatlar, anlatılan mânânın husulü için vaz edilmemiştir. Bu devlet, onların bazılarına bir raslantı olarak hâsıl olur. Ama, bu Tarikat-ı Aliyye anlatılan mânânın husulü için vaz edilmiştir. Bu Silsile-i Aliyye'nin büyükleri tarafından anlatılan:
– Yaddaşt.. (Devamlı huzur..)
Lafzının mânâsı, cezbe ve sülûk olan iki cihetin tahakkukundan sonra tasavvur edilir. Onun için:
– Nihayet..
Itlak edilmesi ise; şühud ve huzur mertebelerinin nihayeti itibarına göredir. Amma, mutlak nihayet, çok çok ötelerin de ötesindedir. Üstte anlatılan mânâyı biraz tafsil edelim:
Şühud şunlarda olabilir: Suret aynasında, mânâ aynasında, yahut suretin ve mânânın ötesinde.. Bu şühud için şöyle derler:
– Hicaptan arî.. (Yani: Perdelerden arınmış..) Bu hicaptan arınmış şühud için:
– Berki..
Tabirini kullanmışlardır. Yani: Bu şühud bir şimşek gibi olup aniden çakar; sonra yine perdelenir.
Anlatılan bu şühud, Allah'ın fazlı ile devam eder de, tamamı ile hicapların darlığından çıkar ise; o zaman onun için şu tabir kullanılır:
– Yaddaşt..
Böyle bir şey, gaybeti olmayan huzurdur. Zira, bir şühud ki, devamı yoktur ve hicapta kalır; onun için hicapsızlık ve devam hâsıl olmaz, oun için:
– Yaddaşt..
İsmi verilemez..
***
Burada bir incelik var ki, onun dahi bilinmesi gerekir.
Her hangi bir vâsıl ki, onun rücu'u yoktur; onun huzuru daimîdir. Lâkin bu nisbetin, onun külliyetine sereyanı şimşek gibidir. Ama cezbeleri, sülûklerinden önce gelen mahbublar (sevilenler) böyle değildir. Bu sereyan onlarda daimidir. Onların külliyetleri sır hükmünü almıştır; sır ameli işlemektedir. Bu mânâda işaret, daha önce geçti. Bunların cesetleri narin hale gelmiştir; nitekim ruhları da öyledir. O kadar ki, batınları zahirleri, zahirleri dahi batınları olmuştur. Hiç şüphe edilmeye ki, anlatılan mânâ icabı olarak, onların huzurlarında gaybetin yeri yoktur. Böylelikle de: bu nisbet, bütün nisbetlerin üstündedir. Ama her halde..
Bu ibare, onların kitaplarında ve risalelerinde yaygındır.
Nisbet, huzurdan ibarettir. Huzur mertebelerinin nihâyeti ise; huzurun hicapsız ve dâim olmasıdır.
Bu Tarikat-ı Aliyye meşâyihinin, bu nisbeti kendilerine mahsus kılmalarına gelince, o da şu itibarladır: Tarikatı, bu devletin husulü için vaz etmek (Tarikatın, bu devletin elde edilmesi için ortaya konulmuş olması)..
Bu mânâ daha önce de geçti..
Şayet: bu devlet sair tarikat büyüklerinden bazılarına hâsıl olur ise; câizdir; hatta olduğu da vâkidir.
Ehlûllahın ileri gelen büyüklerinden, Şeyh Ebu Said Ebülhayr bu huzurdan bir işaret izhâr eylemiştir. Bunun tahkikini üstadından taleb edip şöyle sormuştur:
– Bu hadise devamlı olur mu?. Üstadı ona cevab olarak şöyle demiştir:
– Olmaz..
Şeyh sorusunu tekrarlamış; birinci cevabı almıştır. Sorusunu üçüncü defa tekrarlamış; üstadı cevabında şöyle demiştir:
– Eğer olursa nadir olur..
Bunun üzerine, Şeyh dönerek şöyle demiştir:
– Demek bu, şu nadirattan sayılır..
(Evliyânın büyüklerinden şeyh Ebû Sa’îd-i Ebül-Hayr “kaddesallahü sirreh” bu huzûra işâret etmekte ve üstâdından bunu açıklamasını istemektedir. Bu iş devâmlı mıdır demiş. Üstâdı ise, hayır devâmsızdır demiştir. Tekrâr sormuş. Tekrâr bu cevâbı almış. Üçüncü soruşunda, üstâdı, devâmlı olabilir. Fakat, çok az kimselere nasîb olur buyurmuştur. Şeyh bunu işitince raks ederek, bu, o çok az rastlananlardan biridir demiştir. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi)
***
Yukarıda şöyle bir cümle kullanmıştım:
– Mutlak nihayet, ötelerin de ötesindedir.
Bunun beyanı şöyledir:
Bu huzurun tahakkukundan sonra uruc vaki olur ise; salik hayret dalgasına düşer.. Bu huzuru dahi, sair uruc mertebeleri gibi arkasına atar. Bu hayret için şu isim verilir:
– Hayret-i kübra..
Ama, büyüklere mahsustur. Nitekim, evliyâ kitaplarında bu mânâ vaki olmuştur. O büyüklerden biri, bu makamda şöyle bir şiir söylemiştir:
Aşkın beni etti zir ü zeber;
Hal, hat ve zülfünden ne haber..
***
Bir başkası dahi şöyle bir şiir söylemiştir:
Üstündür aşk, hem küfürden hem dinden;
Keza hem şekten hem dahi yakinden..
Gördüm ki; küfürden bir parça;
Keza, din, şek ve yakin sahibinden..
Âlemi akılsız dolaşıp durdum;
Hiç görmedim bir şey küfürden dinden..
Her varlık sedd'oldu yolunda sana:
Gördü geçti Ye'cüc Me'cüc cinsinden..
***
Pek aziz zatlardan biri de şöyle bir şiir söylemiştir:
Evce doğru uçtular yürüdüler;
Sonunda eli cebi boş döndüler..
***
Bu hayretin husulünden sonra, ma'rifet makamı gelir.
O kimdir ki, bu devletle müşerref olur?. O kimdir ki, hayret makamı olan küfr-ü hakikiden sonra hakikî imanla müşerref olur. Ayrıca, bu imandadır muhakkiklerin matlubunun nihayeti (ehl-i hakikatin taleplerinin sonu). Davet makamıdır. Şu âyet-i kerimenin mânâsı uyarınca, seyyid'ül-mürseline kemal-i mutabaattır (Resullerin efendisine tam uymadır):
– «Allah'a davet ediyorum; (yani: ediyoruz;) ben ve bana basiret üzere tâbi olanlarla...» (2/108)
Resulûllah (ﷺ) efendimiz, duasında şöyle yalvararak Allah-ü Teâlâ'dan anlatılan imanı talep etmiştir:
– «Allah'ım, bana sadık iman ve sonunda küfür olmayan yakîn ver.»
Hayret makamı olan küfr-ü hakikiden dahi Allah-ü Teâlâ'ya sığınmıştır:
– «Küfürden ve fakirlikten sana sığınırım.»
Bu mertebe, hakk-el-yakin mertebelerinin nihayetidir. Burada ilim ve ayn (bilmek ve görmek) birbirine hicab olamaz.
Bir şiir:
Mübarek olsun erbab-ı nimete erdikleri;
Miskin aşıka yeter yudum yudum içtikleri..
***
Bilesin ki,
Allah-ü Teâlâ seni irşad eylesin.
Anlatılan aziz zatların cezbesi iki çeşittir:
a) Hazret-i Sıddık-ı Ekber'den ulaşmaktadır. Allah ondan razı olsun. Bu itibarla da, tarikatları ona bağlanır. Allah ondan razı olsun. Bu nevi cezbenin husulü için, o has yüze teveccüh etmek gerekir; bütün mecvudatın kıyamı o has yüzledir. Ve.. onda istihlâke varıp izmihlale uğramaktır (tükenmek ve eriyip kaybolmaktır).
b) Bu tarikatta, bu neviden cezbenin zuhur mebdei ise.. Hazret-i Hâce Bahaeddin Nakşibend Hazretleridir. Bu nevi cezbe, maiyet-i zatiye yolundan hâsıl olmaktadır. Bu cezbe, Hazret-i Hâce'den ilk halifesi Hâce Alâaddin Attar'a ulaşmıştır. Kendisi, vaktinin irşad kutbu olduğundan, bu cezbenin husule gelmesi için bir tarikat vaz eylemiştir. Bu tarikat dahi halifeleri arasında:
– Alâî..
Olarak meşhurdur. Onların ibarelerinde, çoğu kez şu cümleye raslanır:
– Tarikatların en yakını, TARİKAT-I ALÂİYE olmaktadır.
Anlatılan bu cezbe yolunun aslı her ne kadar Hâce Nakşibend Hazretlerinden ise de; onun tahsili yolunu kurmak, Hâce Alâaddin Attar Hz.'ne mahsustur. Allah-ü Teâlâ, her ikisinin de sırlarının kudsiyetini artırsın.
Gerçek şu ki, bu tarikat bereketi çok olan bir tarikattır. Bunun azı dahi, sâir tarikatların çoğundan daha yararlıdır.
Alâiyye ve Ahrariye meşâyihi halifeleri, bu büyük devletle şerefyâb olup hayli haz almışlardır. Talipleri dahi bu yoldan terbiye etmişlerdir.
Hâce Ahrar bu büyük devlete, Mevlâna Yakub Çerhî yolu ile nail olmuştur. Allah-ü Teâlâ her ikisinden de razı olsun. Bu zat dahi, Hâce Alâaddin'in halifelerinden biridir.
Yukarıda da anlatıldığı üzere, birinci nevi cezbe, Hazret-i Sıddık-ı Ekber'e bağlanmıştır. Allah ondan razı olsun. Bu nevi cezbenin husulü için o kendi başına bir tarikat (yol) vaz etmiştir. İşbu tarikattan (yoldan):
– VUKUF-Ü ADEDİ (Bak. Reşahat)
Olarak anlatılır.
***
Anlatılan cezbenin tahakkukundan sonraki sülûk: İki türlüdür; hatta daha çok türlüdür.
Bir nevi var ki, Hazret-i Sıddık maksuduna bu yoldan ulaşmıştır. Allah ondan razı olsun.
Hatemürrisalet Resulüllah efendimiz dahi, cezbe yerinden bu yola ulaşmıştır. Allah-ü Teâlâ, ona salât ve selâm eylesin.
Hazret-i Sıddık Resulûllah (ﷺ) efendimizin de içinde bulunduğu kemali ahlâk ile mütahallik (ahlaklanmış) idi. O güzel ahlâk içinde fâni olmuştu. Bunun için de Resulûllah (ﷺ) efendimizin ashabı arasında bir hususiyet (özellik- özel durum) kazandı. Allah onların hepsinden razı olsun.. Bilhassa, bu Tarikat-ı Aliyye'nin hususiyeti ile..
Ve.. bu nisbet ki:
– Anlatılan cezbe ve sülûk..
Demek istiyorum. Şu anda, bütün hususiyeti ile İmam Cafer Sadık'a ulaşmıştır.
Bu İmam'ın anası, Hazret-i Sıddık'ın (r.a.) çocuklarındandır. Bunun için İmam, her iki itibarı nazara alarak şöyle demiştir:
– Ebu Bekir beni iki defa doğurdu.
İmam, muhterem babalarından dahi, ayrı bir nisbet aldığı için her iki tarafı da câmi (toplayıcı) olmuştur. Bu cezbeyi onların sülûkü ile cem edip bu sülûk ile maksuda ulaştı.
Bu iki sülûk arasındaki fark şudur: Hazret-i İmam-ı Ali'nin sülûkü seyr-i afakî (dış âlemdeki mânevi yolculuk - zıddı: 'seyr-i enfüsi') ile kat edilir. Hazret-i Sıddık'ın sülûkü ise; pek afaka taalluk etmez. Cezbe köşesinden bir yer açıp aradan maksuda vâsıl olmuşlardır.
Birinci sülûkte, maarifin (ma'rifetlerin, ilimlerin) tahsili vardır.
İkinci sülûkte ise; muhabbet ağır basar.
Hiç şüphe edilmeye ki, Hazret-i Ali ilim şehrinin kapısıdır. Hazret-i Sıddık ise.. Resulûllah (ﷺ) efendimizin dostluğunu kabul etmiştir. Allah onlardan razı olsun.
Üstte anlatılan mânâ icabı olarak, Resulûllah (ﷺ) efendimiz şöyle buyurmuştur:
– «Eğer bir dost edinecek olsaydım, Ebu Bekir'i dost edinirdim.»
İmam Cafer-i Sadık, binası muhabbet olan cezbeyi; menşei ilimler ve ma'rifetler olan sülûk cihetiyle (seyr-i âfakîyle) cem etmesi itibarı ile muhabbetten ve ma'rifetten yana bol nasibe nâil olmuştur.
Bundan sonra İmam, bu mürekkeb (terkib edilmiş, birleşik) nisbeti, vedia (emânet) olarak Sultan'-ül-Arifin'e bırakmıştır. (Yani: Bayezid-i Bistamî'ye..)
O, bu emanetin ağırlığını sırtına almıştır; ta ki onu: Tedricen ehline teslim ede.. Bu emaneti almadan evvel, onun teveccüh yüzü bir başka canibe çevrili idi; bu nisbetle de bir münasebeti yoktu.
Bundan başka, ona bu emanet yükünün verilmesinde çok çok hikmetler vardır.
Her ne kadar onu taşıyanların nasibi ondan yana az ise de; o büyüklerin nurundan yana bol nasibi vardır. Meselâ: Sekir halinden bir parça gelir ki onda, Sultan'ül-Arifin'in nurlarından eserler vardır.
Anlatılan sekir hali müptediyi maddeden alır; ona adem-i şuur (şuursuzluk) getirir. Sonra da, bunu tedricen (derece derece, yavaş yavaş) kapatır.
Sahiv (ayıklık) halinin ağır basması sonucu dahi, bütün sahiv mertebelerini câmidir (toplayıcıdır).
Üstte anlatılan mânâya göre, zahirde sahiv, batında ise; sekir vardır.
Şu beyt, onların halini anlatmaktadır:
Kalbini sahibimize, bir yanı da zâhire ver;
Cihanda zira az bulunur böylesine bir seyr..
(İçerden âşinâ ol, dışardan yabancı,
Böyle güzel yürüyüş az bulunur cihânda! / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi)
***
Anlatılan nisbet, her büyükten nur alarak, ehline ulaşmıştır. Ehli olan bu zat dahi şudur: Arif-i Rabbani Hâce Abdülhalik Gucdüvani.. Hâcegan silsilesi halkasının başıdır. Allah-ü Teâlâ, onların hepsinin sırlarının kudsiyetini artırsın.
İşte o vakit, bu nisbet, tam bir yenilik almıştır; bu hali ile zuhur meydanında görünmüştür.
Sonradan, afakî sülûk canibi bu silsilede ondan sonra gizli kalmıştır. Bu cezbenin husulünden sonra, başka yollara sülûk etmeye başlamışlardır; uruc yolunu da onda bulmuşlardır (Bundan sonra, bu yolda (Sülûk-i âfâkî), yine örtüldü. Cezbe hâsıl olduktan sonra, sülûk başka yollarla yapılarak yükseldiler. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi).
Hâce Bahaeddin Nakşibend zuhur âlemine geldikten sonra, bu nisbet ikinci kere zuhur eylemiştir. Hem de o cezbe ve o afaki sülûk ile.. Bu iki cihet de, ma'rifetin ve muhabbetin kemalini cami olmuştur (Hâce Behâüddîn-i Buhârî “kaddesallahü sirrehül akdes” dünyâya gelinceye kadar böyle kaldı. Bunun zamânında, bu nisbet, bu cezbe ve Sülûk-i âfâkî ile birlikte yine meydâna çıktı. Her ikisi ile, ma’rifeti ve muhabbeti bir araya topladı. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi).
Bir kısım olan cezbe varlığı ile beraber, diğer kısım da ihsan edilir. Daha önce de anlatıldığı gibi, bu durum maiyet yolu ile gelmektedir.
Yerine geçen zata dahi, onun kemalâtından, bolca nasib hâsıl olmuştur. Bu cümle ile: Hâce Alaül-Hakk Ved'din'i kasd ediyorum. Her iki cezbe ve sülûk ile teşerrüf etmiştir. Böylece, irşad kutbiyeti makamına ulaşmıştır.
(Bununla birlikde, hazret-i Sıddîkdan gelen başka bir cezbeyi de, Şâh hazretlerine ihsân ettiler. Bunu yukarıda bildirmiştik. Hâce Alâ’üddîn-i Attâr hazretleri, halîfesi olunca, Şâh hazretlerinin kemâllerinden çok pay aldı. Her iki cezbe ve Sülûk-i âfâkî ile şereflendi. Kutb-i irşâd makâmına ulaştı. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi)
Aynı şekilde Muhammed Parisa dahi, onun kemalâtından bol hazza nail olmuştur. Hatta, Hazret-i Hâce hayatının sonunda, onun hakkında şöyle demiştir:
– Bana bakmak isteyen, Muhammed'e (Muhammed Pârisâ'ya) baksın.
Bundan başka, ondan nakledildiğine göre, şöyle demiştir:
– Bahaeddin'in vücudundan maksad, Muhammed'in vücududur.
Hâce Parisa'da üstte anlatılan nisbet olmasına rağmen, Hâce Arif Kerani dahi, ömrünün sonunda kendisine ferdiyet nisbetini ihsan eylemiştir. İşbu nisbet dahi, onu şeyhlik etmekten ve talebe yetiştirmekten almıştır. Halbuki, kendisi kemalde ve tekmilde yüksek derece sahibi idi. Hazret-i Hâce onun bu şanında şöyle buyurdu:
– Eğer müridleri yetiştirecek olsaydı; âlem nurla dolardı.
Mevlânâ Arif anlatılan nisbeti, hanımının babası Bahaeddin'den (Mevlânâ Behâeddîn Kışlâkî'den) almıştır. Yani: Ferdiyet nisbetini..
***
Bilinmesi yerinde olur ki, ferdiyet yüzü tamamı ile Sübhan Hakka dönüktür. Bunun, meşihat (şeyhlik), tekmil (kemâle erdirme) ve halkı davet ile bir alâkası yoktur.
Bu nisbet ile, halkı davet ve onları tekmil makamı olan irşad kutbiyeti bir araya geldiği zaman bakılmalı: Eğer ferdiyet nisbeti ağır basar ise; bu duruma göre, irşad ve tekmil zaif ve mağluptur.
Eğer anlatıldığı gibi değil ise; bu iki nisbetin sahibi itidal haddi üzeredir; zahiri halk ile, batını dahi Yüce Mukaddes Hak iledir. Hem de bütünü ile.. Halkı davet makamında en yüksek derece, bu iki nisbet sahibinindir.
Her ne kadar irşad kutbiyeti, halkı davette yeterli ise de, lâkin o büyüklerin bu makamda ayrı mertebeleri vardır. Bunların nazarları, kalb marazlarına şifadır. Onların sohbetleri dahi, hoş olmayan huyları def eder.
Seyyid'üt-taife Cüneyd-i Bağdadî bu devletle saadete erip bu makamla müşerref olmuştur. Kendisi için kutbiyet nisbeti şeyhi Sırrı-ı Sakati'den hâsıl olup ferdiyet nisbeti dahi Şeyh Muhammed Kassab'dan gelmiştir. Onun kudsî cümleleri arasında şu vardır:
– İnsanlar sanır ki, ben Sırri'nin müridiyim; halbuki ben Muhammed Kassab'ın müridiyim.
Bu cümlesi ile ferdiyet nisbetini üstün tutup kutbiyet nisbetini unuttu ve bunun yanında onu yok gördü.
Hâce Nakşibendi Hz.'nin halifelerinden sonra, bu Taife-i Aliyye'nin kandili Hazret-i Hâce Ubeydüllah Ahrar olmuştur. Allah-ü Teâlâ sırrının kudsiyetini artırsın.
Hâcegân cezbesini itmam ettikten sonra, seyri isme ulaştırdı. İsme duhul etmeden evvel, onda kendisine istihlâk ve fenâ hâsıl oldu. Sonra cezbe yerine döndü; bu cihette dahi kendisine istihlâk ve izmihlal has mânâda hâsıl oldu. Bu cihette, bekâyı dahi aynı şekilde buldu (Hâcelerin cezbesini tamâmladıkdan sonra, 'Seyr-i âfâkî' ye başladı. Seyrini isme kadar ulaştırdı. İsme girmeden önce, Fenâ hâsıl oldu. Sonra yine cezbeye döndü. Böylece, ayrı bir Fenâ sâhibi oldu. Ayrıca bunun Bekâsına da kavuşdu. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi).
Hülâsa: Bu cihette, kendisinin büyük bir şanı vardı. Kendisine müyesser olan fenâdan ve bekâdan ne varsa, hepsi bu makamda müyesser oldu. İsterse, ilimlerde, vasıtaların başka olması sebebi ile bir değişiklik olsun.
O değişiklerden biri tevhid-i vücudun isbatı ve ademidir (sabitliği ve yokluğudur).
Anlatılan tevhide münasip işlerin isbatı dahi bu değişiklik arasındadır. Meselâ: İhata (kuşatma), sereyan (sirayet etme), maiyyet-i zat (zat ile birliktelik), kesretin tamamen gizlenmesi ile kesrette vahdet şühudu gibi.. Bu gizlilik o dereceye varır ki:
– Ben.. (Ene..)
Kelimesi, asla salike dönmez. Bunlara benzeyen daha başka şeyler dahi vardır. Ama, bunlar, mutlak fenâdan sonra, bekâ üzerine terettüb eden ilimlerin hilâfınadır. Zira bu mutlak fenâdan sonra, bekâ üzerine terettüb eden ilimler, hakikat olarak şeriat ilimlerine mutabıktır. Kaçamak aramaya ve zorlamaya muhtaç değillerdir. Keza suale cevaba da muhtaç değildir.
Hülâsa; bekâ cihetindeki cezbe, hangi cezbe olursa olsun; saliki sekir halinden çıkaramaz; ayıklığa atamaz. Bu mânâ icabı olarak:
– Ene.. (Ben..)
Kelimesi, bekâ vücudu ile baki olan salike dönemez. Hatta ona bir işaret dahi olamaz. Çünkü, cezbede muhabbetin ağır basması vardır. Muhabbetin ağır basması ise; sekri icab ettirir. Şekillerin hiç biri ile ondan ayrılmaz. Bu münasebetle onun ilimleri dahi sekir ile karışıktır. Yani: Maarif-i sekriyedir. Meselâ: Vahdet-i vücud kavli gibi.. Zira, onun binası sekir üzerinedir; bir de muhabbetin ağır basması.. O kadar ki: Sevenin nazarında mahbubdan gayri kalmaz. Dolayısı ile, onun gayrının nefyine hükmeder. Şayet, sekirden çıkar ayıklığa gelir ise; mahbubun şühudu, onun masivasını müşahedesine (sevilenin görünmesi, sevilenin gayrının görünmesine) mani olmaz. Vahdet-i vücud hükmünü de vermez.
Mutlak fenâdan ve sülûkün nihayetinden sonra bekâya gelince.. bunun menşei, ayıklık ve ma'rifetin mebdeidir (başlangıcıdır). O yerde, sekrin medhali yoktur. Fenâ haletinde iken, salikten kaybolanlar, bütünüyle geri döner. Amma, asalet boyasına boyanmak sureti ile.. Bunun mânâsı dahi: Bekâbillah'tır. Zaruri olarak, burada sekrin mecali yoktur. Yani: Bekâ erbabının ilimlerinde.. Dolayısı ile, bunların ilimleri, peygamberlerin ilimlerine mutabık olur. Onlara salât ve selâm olsun.
***
Pek aziz zatların birinden şöyle dinledim:
– Hâce Ahrar Hazretlerine, ana tarafı babaları ve dedelerinden hâsıl olan bir nisbet vardır. Zira onlar, garib hallerin ve kuvvetli cezbelerin sahibi kimseler idi..
Hâce Ahrar Hazretleri için, on iki kutup makamından dahi bol nasip vardır. Ki dinin teyidi onlara bağlıdır. Muhabbette onların büyük şanları vardır. Böylelikle de, onun için, şeriatın teyidi ve dinin yardımı hâsıl olmuştur (Hâce-i Ahrârın islâmiyyeti kuvvetlendirmesi ve dîne yardım etmesi, aldığı bu paydan ileri gelmekledir. / HAKİKAT Yayınevi Tercümesi).
Bu zatın hallerinden, yukarıda bir parça anlatıldı.
***
Şu dahi tahakkuk etmiştir ki, bu büyüklerin tarikatının ihyâsı, o aziz zatların edeplerinin yayılması, Ahrar Hazretlerinden sonra; bilhassa Hindistan ülkelerinde, ki onların kemalâtından mahrum idiler.. Maden-i îrşad, Menba-ı Maarif, Müeyyid'üd-din'ir-razi Mevlâna Muhammed Bakibillah'ın zuhuru ile olmuştur. Allah-ü Teâlâ ona selâmet ihsan eylesin.
Bu zatın kemalâtından dahi bir mikdar anlatmak istedim.
Lâkin, bu babda rızası anlaşılmadığından, öyle bir cür'eti bıraktım.
Hakîkat Kitâbevi Tercümesi