Hak sübhânehu ve teâlâ, Evliyâya inanmakla ve bu yüksek insanları sevmekle hepimizi şereflendirsin! İçinde birkaç sual bulunan mektubunuz geldi. Denemek ve üzmek için yapılan sual, cevap vermeye değmez ise de belki faydalı olur düşüncesi ile cevap veriyorum. Birisi anlamasa da anlayanlar çok şey öğrenir.

Sual: Eskiden gelmiş geçmiş Velîlerde çok kerametler, harikalar hasıl olmuştu. Zamanımızdaki büyüklerde ise az görülmektedir. Bunun sebebi nedir? diyorsunuz.

Cevap: Bu suali sormanız, zamanımız büyüklerinde harikalar az görülüyor diyerek bunları küçültmek düşüncesi ile oldu ise, şeytanın aldatmasından Allahü teâlâya sığınırız. Sözün gelişinden düşüncenizin öyle olduğu anlaşılıyor. Şeytanın şerrinden Allahü teâlâya sığınınız! Velî olmak için bir insandan harikaların, kerametlerin meydana gelmesi şart değildir. Halbuki Peygamberlerin (a.s.) mucize göstermesi lazımdır. Bununla beraber Evliyânın hemen hepsinde keramet görülmüştür. Keramet göstermeyen velî pek azdır. Bir velîden çok keramet meydana gelmesi onun üstünlüğünü göstermez. Evliyânın birbirinden üstünlüğü, Allahü teâlâya daha yakın olmalarına bağlıdır.

Daha yakın olan bir Velî, pek az keramet sahibi olabilir. Allahü teâlâdan daha uzak olan bir Velî, daha çok keramet ve harika gösterebilir. Bu ümmetin sonradan gelen Evliyâsında o kadar çok kerametleri olanlar görülmüştür ki Ashâb-ı kirâmın (rıdvânullahi aleyhim) hiçbirinde bunun yüzde biri bile meydana gelmemiştir. Halbuki Evliyânın en yükseği, en aşağı derecede olan bir Sahâbînin (radıyallahü anh) derecesine yetişemez. Görülüyor ki Evliyâyı ve onların üstünlüğünü anlayabilmek için kerametlerine, harikalarına bakmak cahillik ve kısa görüşlülük olur. O kimsede, o büyüklerin yollarına katılabilmek kabiliyetinin az olduğunu gösterir.

Peygamberlerin ve velîlerin feyz ve bereketlerine ancak onlara uymak kabiliyetinde olanlar kavuşabilir. Kendi düşüncelerine, hayallerine uyanlar kavuşamaz. Ebû Bekr-i Sıddîk (radıyallahü anh), uymak kabiliyeti sebebi ile Peygamberimize (s.a.v) bir şey sormadan inanıverdi. Ebû Cehil’de bu kuvvet bulunmadığından o kadar alâmet ve mucizeler gördüğü hâlde Peygamberliğe inanmak saadeti ile şereflenemedi. En'âm suresinde, "Senin Peygamber olduğunu belirten açık alametlerin hepsini görseler yine inanmazlar. Yanına geldikleri zaman terbiyesizlik yapar, mübarek kalbini incitirler ve bu Kur’ân, eskiden kalma hikâyeler, masallardır, derler" meal-i şerifindeki ayet-i kerime, böyle talihsizleri bildirmektedir.

Peygamber (s.a.v.) zamanına yakın zamanlardaki Evliyânın az keramet gösterdiğini, bütün ömürlerinde üç beş harikadan başka görülmediğini söyledik. Cüneyd-i Bağdâdî’nin on kerameti bile işitilmemiştir. Hak teâlâ, kelîmi olan Mûsâ aleyhisselâma dokuz mucize verdiğini bildirmektedir. Bunlar düşmanlara karşı olan harikalardır. Yoksa Peygamberlerden ve Evliyâdan her saatte harikalar meydana gelmektedir. Düşmanları bilse de bilmese de harikaları güneş gibi görülmektedir. Kör göremezse güneşin kabahati ne?

Sual: Temiz olan taliplerin keşif ve müşahede ettikleri şeylere şeytan bir şey karıştırabilir mi? Karıştırabilirse bunu ayırt etmek nasıl olur? Karıştıramaz ise keşif ve ilham ile elde edilen bilgilerin bazısının yanlış olması nedendir?

Cevap: Her şeyi doğru olarak ancak Allahü teâlâ bilir. Bilgisini şeytanın karıştırmadığı kimse yoktur. Peygamberlere bile karışabileceği, hatta karıştığı hâlde Evliyâya karışmaz olur mu? Nerede kaldı ki acemi taliplere karışmasın. Şu kadar var ki Peygamberlere (a.s.) şeytanın karıştırdığı haber verilir ve yanlış doğrudan ayırt olunur. Nitekim Hac suresinde, "Allahü teâlâ şeytanın karıştırdığını değiştirir. Sonra kendi ayetlerini sağlam olarak bildirir" mealindeki ayet-i kerime bunu beyan etmektedir.

Evliyâya şeytanın karıştırdığını haber vermek lazım değildir. Çünkü Velîler, Nebîlerin izinde yürümektedir. Bunlar, Peygamberlerin bildirdiğine uymayan buluşlarını reddederler, kıymet vermezler. Fakat Peygamberin dininin bildirmediği; doğru veya yanlış demediği bilgilerin doğrusunu eğrisinden ayırmak güçtür. Çünkü ilham zannîdir, şüphelidir. Fakat doğru ilhamları eğrilerinden ayıramamak Velîler için bir kusur olmaz. Çünkü dünya ve ahiret saadetlerine kavuşmak İslâmiyet'e uymakla olur. İslâmiyet'in bildirmediği şeyler ehemmiyetli değildir. İnsanlara ehemmiyetsiz şeyleri yapmak emrolunmadı.

Keşif ve ilhamlarda yanlışlık yalnız şeytan tarafından gelmez. Çok defa şeytan hiç karışmadan hayalde doğru olmayan bazı şeyler hasıl olur. Mesela bazen Peygamberimizi (s.a.v.) rüyada görüp bazı şeyler öğrenenler oluyor ki bu öğrendikleri kitaplara uymamaktadır. Halbuki bu rüyalara şeytanın karışmadığı meydandadır. Çünkü şeytanın, her ne suretle olursa olsun Peygamber (s.a.v.) Efendimizin şekline giremeyeceğini âlimlerimiz bildirmektedir. İşte böyle rüyalarda hayal, yanlış şeyleri doğru gibi göstermektedir.

Sual: Evliyânın kerameti ile kâfirlerde hasıl olan istidraç birbirine benziyor. Acemi bir talip bir harikulade görünce bunun bir velînin kerameti mi yahut bir yalancının istidracı mı olduğunu nasıl ayırt edebilir?

Cevap: Bunu ayıracak olan talibin vicdanıdır. O kimse ile konuşunca talibin kalbinde dünya sevgisi azalıp Allahü teâlâya bağlılığı artarsa onun keramet sahibi bir velî olduğunu anlar. Eğer böyle olmazsa istidraç gösteren bir yalancı olduğu anlaşılır. Onun sözleri ile kalbinde bir değişiklik duymayan kimse, hayvan gibi olan cahil bir kimsedir. Hevesi olan, isteği bulunan talip kalbindeki bu değişikliği çok güzel sezer. Bu seçilmiş, nurlu insanlar cahillerin duymamasına ehemmiyet vermez. Çünkü ruhu hasta, basireti (kalp gözü) kör olanlar duygusuz olur. Kalpteki bu değişikliği anlamaktan daha mühim ve daha lüzumlu birçok bilgilerden bu cahillerin haberi yoktur.

"Velî olmak için Allahü teâlânın ahlâkı ile ahlâklanmalıdır" demişlerdir. Yani Allahü teâlânın sıfatlarına uygun sıfatlar Evliyâda hasıl olur. Fakat bu benzerlik yalnız isimdedir ve uygunluk sıfatların topluluğundadır; yoksa sıfatların hususiyetlerinde beraberlik olamaz. "Allahü teâlânın ahlâkı ile ahlâklanınız" emrini anlatırken Hâce Muhammed Pârisâ (kuddise sirruh), "Tahkîkât" ismindeki Farsça kitabında buyuruyor ki:

"Allahü teâlânın bir ismi 'Melik'tir; bu her şeye hâkim, galip demektir. Talip tasavvuf yolunda ilerlerken kendi nefsine hâkim, galip olur ve başkalarının kalplerine tesir etmeye başlarsa bu sıfat ile ahlâklanmış olur. Allahü teâlânın bir ismi de 'Semî'dir; yani işiticidir. Talip doğru sözü herkesten kabul eder ve gizli hakikatleri can kulağı ile duyarsa bu sıfatla huylanmış olur. Bir sıfatı da 'Basîr'dir; yani Allahü teâlâ her şeyi görür. Talibin kalp gözü açılır ve firaset ışığı ile kendi ayıplarını ve başkalarının iyi huylarını görürse yani başkalarını kendinden daha üstün görürse ve Allahü teâlânın her an gördüğünü göz önünde bulundurarak hep Allahü teâlânın beğendiği şeyleri yaparsa bu sıfatla huylanmış olur. Bir sıfatı da 'Muhyî'dir; yani Allahü teâlâ dirilticidir. Talip unutulmuş sünnetleri canlandırır, meydana çıkarırsa bu sıfatla sıfatlanmış olur. Bir sıfatı da 'Mümît'tir; öldürücü demektir. Talip sünnetlerin yerine yerleşmiş olan bid'atleri meneder, yok ederse bu sıfatla sıfatlanmış olur. Bütün sıfatlar bunlar gibidir." Cahiller bu ahlâklanmayı başka türlü anlamış ve yoldan çıkmıştır. Velîler ölüleri diriltir, gayb olan şeyleri bilir sanmışlar; böyle daha nice bozuk düşüncelere saplanmışlardır. Halbuki bazı zanlar günahtır.

Harika yalnız ölüleri diriltmek, istediğini öldürmek demek değildir. İlham yolu ile gelen bilgiler kerametlerin en büyüğüdür. Nitekim mucizelerin en kuvvetlisi ve kıyamete kadar kalanı Kur’ân-ı Kerîm mucizesidir. Gözü açmalı, iyi görmeli ki Ehl-i sünnet âlimlerinin bildirdikleri ilimler, marifetler nisan yağmuru gibi yağmaktadır. O kadar çok oldukları hâlde hepsi İslâmiyet'e uygundur. İslâmiyet'ten kıl kadar ayrılanı yoktur. Bu da hepsinin doğru olduğuna açık bir alamettir. Zaten yüksek hocam Muhammed Bâkî-billah (kuddise sirruh), "Size ilham olunan ilimlerin hepsi doğrudur" buyurmuştur. Fakat ne fayda ki hocam hazretlerinin sözü sizin için güvenilecek senet değildir. Kendinize bir de pirini çok seven diyorsunuz. Mektubunuzda inat ve itiraz kokusu vardı; fakat kıymetli bilgilerin yazılmasına sebep olduğundan iyi oldu.

Elbet bulunur bir güzellik çirkinde;
İnci gibi görünür dişler zencide.

Şaşılacak şeydir ki bundan önceki mektubunuzda çok sevgi ve saygı göstermiştik. Arka arkaya gördüğünüz iki rüyadan dolayı eski hâllerinizden tövbe ettiğinizi, bu yola sıkı bağlandığınızı ve tecdid-i iman ettiğinizi de yazmıştınız. Bir ay geçmeden bu hâlinizin değiştiği anlaşılıyor ve pek çabuk eski hâlinize döndüğünüz görülüyor. Bu gerilemeniz; o iki rüyanın şeytanî olduğu veya yanlış bir keşif olduğu düşüncesini hasıl etmektedir. O mektubunuz nasıldı, bu mektubunuz nasıldır?

Söyle ona, neden kötülük yapıyor?
Bana değil, kendi kendine ediyor.

Doğru yolda olanlara ve Muhammed Mustafa’nın (s.a.v.) izinde gidenlere Allahü teâlâ selamet versin!