"Bu mektup, Molla Şekîb-i İsfehânî’ye yazılmıştır. (Nefehât) kitabındaki bir yazıyı açıklamaktadır:

Her hamd Allahü teâlâ içindir. Salât ve selâm, Peygamberlerin efendisine ve O’nun temiz Âlinin hepsine olsun! (Nefehât) kitabındaki karışık bir sözün açıklanmasını istiyorsunuz; bunun için birkaç kelime yazmaya kalkıştım. Kıymetli efendim! Ayn-ül-kudât-ı Hemedânî, hiç gidilmemiş bir yolda delilsiz ve rehbersiz gidenler için diyor ki: "Bunlardan birkaçını bir mağlup kendi sığınağına aldı. Sekr (manevi sarhoşluk) hâli bunlara gölge yapmak için geldi. Akıllı başında olanlar başlarını kaldırdılar."

Gidilmiş yol demek, Allahü teâlâ bilir, sülûk yolu demektir. Bilinen on makama birer birer ve her inceliğine varmak demektir. Bu yolda önce nefis tezkiye edilir, temizlenir; kalbin tasfiyesi bundan sonra olur. Bu yolda hidayete kavuşmak için bir rehbere inâbet yani bağlanmak lazımdır. Gidilmemiş yol ise cezbe ve muhabbet yoludur. Bu yolda kalbin tasfiyesi ve parlatılması önce olur; nefsin tezkiyesi sonra olur. Seçilenlerin yoludur, bir rehbere bağlanmak lazım değildir; sevilmişlerin ve istenilenlerin yoludur.

Birinci yol, sevenlerin ve isteyenlerin yolu idi. Bunlardan çoğu kuvvetle çekildikleri ve kendilerini muhabbet kapladığı için afâkî ve enfüsî şeytanlardan korundular; şeytanların aldatmasından ve yoldan çıkarmalarından kurtuldular. "Bir mağlup" ve "sekr" dediği, bu cezbe ve muhabbettir. Bunların rehberleri yok ise de Allahü teâlânın ihsanına kavuşmuşlardır. Bu ihsan onlara yol göstererek hedefe ulaştırmıştır. Şuurlu olanları yani çekilmeyenleri ve kendilerini muhabbet kaplamayanları rehberleri de olmadığı için din düşmanları yollarını kesti, helake sürükledi; sonsuz olan ölüme yakalandılar.

Mağluplar arasında o iki Türkmen vardı. Hüseyn Kassâb (rh.a.) bu ikisini işaret ile bildiriyor ve diyor ki: "Büyük bir kervan ile gidiyorduk. Kervan arasından ansızın iki Türkmen çıktı. Hiç gidilmemiş olan yolda ilerlemeye başladılar." (Nefehât kitabının Farsça 284. sayfasında, Emir Ali Abûr isminde uzun anlatılıyor). Büyük kervanın gittiği yol, sülûk yolu demektir. Bu yolda bilinen on makam, sıra ile bütün incelikleri ile geçilir. Çünkü büyüklerden çoğu, hele eskilerin hemen hepsi, bu yoldan vasıl olmuşlardır. Bu iki Türkmen’in gittiği ve Hüseyn Kassâb’ın da katıldığı o hiç gidilmemiş olan yol da cezbe ve muhabbet yoludur; bilinen birinci yoldan daha kısadır.

Bu yolun başlangıcı lezzet almak ve rahatlık duymaktır. Bu lezzet duyguları giderir, şuursuzluğa sebep olur. Bu hâli gece olarak göstermektedir. Bu hissizlik ve insanlardan haberi olmamak, Allahü teâlâ ile huzura ve O’na şuura sebep olduğundan, bu huzura ve şuura "ay" demiştir. Burasını biraz daha açıklamak lazımdır: Cesedi ve bedeni idare eden ruhtur. Bedeni yetiştiren kalptir. Cesetteki kuvvetler ruhtan gelmektedir. His ve duygu da kalbin nurundan hasıl olmaktadır. Cezbe yolunda kalp ve ruh Allahü teâlâya dönünce; başlangıçta bedenin idaresi ve terbiyesi azalır, his kalmaz olur, şuur işlemez olur. Organların hareketinde gevşeklik olur ve insan yere yıkılır.

Şeyh Muhyiddîn-i Arabî (kuddise sirruh) bu hâle "Fütûhât-ı Mekkiyye" kitabında "ruhun simâ’ı" demiştir. Raks ile ve dönerek olan simâ’a da "tabiî simâ" demiştir ve bunu sıkı yasak etmiştir. Buradan anlaşılıyor ki bedendeki duygu ve hareketin azalması manevi huzuru göstermektedir. Cesetteki duygusuzluk ruhun şuuruna alamettir; bunu aya benzetmek uygundur. Ayın kara bulutla örtülmesi demekle; başlangıçta olanların huzurunu örten insanlık sıfatlarının meydana çıkmasını anlatmaktadır. İnsanlık sıfatlarının huzuru örtmesi yolun ortasına kadar devam eder. Yolun ortasında olanlar örtüden tam kurtulamazlar ise de bu kadar örtülüş yoktur.

Belki bunu anlatmak için "Gece yarısı olunca ay buluttan çıktı. O iki gencin ayak izlerini gene buldum" demektedir. Çünkü huzur zamanı olan bast hâlinde yol aydınlanır, çok ilerlemek olur. Sabah olunca yani o hissizlik ve hareketsizlik gidince, huzur kuvvetlenince ve halk ile de karışınca; bu huzuru güneşin doğması diye anlatmaktadır. İnsanın varlığına "dağ" demektedir. Bu zaman kendi varlığından haberi olmaktadır; çünkü bu yolda nefsin tezkiyesi kalbin tasfiyesinden sonradır. O iki Türkmen’in cezbeleri kuvvetlenince ve kendilerini muhabbet kaplayınca bir kahraman gibi ayaklarını insanlık dağının tepesine koydular ve bir saatte tepeye çıktılar; biraz Fenâya kavuştular. Hüseyn Kassâb’da bu cezbe kuvveti olmadığı için dağın tepesine çok güç çıkabildi; bu da o iki Türkmen’in arkasında gittiği için oldu, yoksa kafasını uçururlardı.

Askerlerin bulunduğu yer "a'yân-ı sâbite"yi anlatmaktadır. A’yân-ı sâbitede bütün mahlukların (Teayyün-i hakîkî)leri ve (Teayyün-i İlmî-i Vücûbî)leri birlikte bulunur. Sayısız çadırlar bu teayyünleri anlatmak içindir. Büyük çadır (Teayyün-i İlmî-i Vücûbî)yi göstermektedir; buna "sultanın çadırı" demişlerdir. Hüseyn Kassâb, sultanın çadırını işitince aranılanı buldum sanarak sekr bineğinden inmek istedi. Bu merkep olmadan bu yolda gidilemez. Sağ ayağını dışarı koyarken kulağına bir ses gelerek "Sultan çadırda yoktur" dedi. Doğrusu da böyledir; Hüseyn Kassâb’ı çeken kuvvet yoktur, ufak bir müjde ile sekr hâlinden çıktı. İki Türkmen ise kuvvetle çekildikleri ve kendilerini muhabbet kaplamış olduğu için bu gibi müjdelerle aldanmadılar ve kahramanca yukarı çıktılar.

Hüseyn Kassâb bin sene daha beklese sultanı çadırda hiç bulamaz; çünkü Hak teâlâ ötelerin ötesidir. "Sağ ayak" demesi ruhu anlatmaktadır. Çünkü hiç gidilmemiş olan bu yolda kalp ve ruh ayakları ile gidilir; ilim ve ibadet ile gidilmez. İlim ve ibadet sülûk yolunda işe yarar. Sekr hâlinden önce çıkan ruhtur, sonra kalp çıkar. "Sol ayak" kalbi göstermektedir. "Sultan oturmuştur" ve "ava gitmiştir" demek; güzel aynalarda, güzel yerlerde yerleşmiştir ve âşıkların gönüllerini avlamaya gitmiştir demektir. Bu ses ve böyle söylemek, Hüseyn Kassâb’a anlatabilmek içindi; onun anlayabileceği gibi söylenmişti. Yoksa Allahü teâlâ için oturmak ve ava gitmek gibi şeyler söylenemez.

Farsça beyit tercümesi:

"(Yokdur) ve (odur) gibi sözler,

O makamdan geri dönerler."

(Nefehât)da (Ayn-ül-Kudât-ı Hemedânî)den alarak yazılmış olan bu sözlerden başka şeyler de anlaşılıyor ve Hak teâlânın birliğine ve büyüklüğüne daha uygun oluyor. Her ne kadar o makama tam uygun değil ise de başkalarından daha uygundur. Şöyle ki; vahidiyyet mertebesinin üstündeki teayyün-i evvel olan vahdet mertebesine oturmuştur. Vahdet mertebesinde ilmî ve aynî teayyünlerin hepsi yok olduğu için; hayvanların ve kuşların yok edildiği ava benzetilerek "ava gitti" buyurulmuştur. Şeyh Muhammed Ma’şûk-ı Tûsî ve Emir Ali Abûr, sultanın avlandığı yere giderek ona av oldular. Ma’şûk-ı Tûsî daha önde gitti ve daha yaklaştı. Hüseyn Kassâb, sultanın geri döneceğini sanarak (Vahidiyyet) çadırlarında kaldı.

Yukarıdaki sözlerden ne anlaşılacağını doğru olarak ancak Allahü teâlâ bilir. Tasavvuf yolunun büyükleri (kaddesallahü teâlâ esrârehüm) hiç gidilmemiş olan yolu seçmişlerdir. Bu bilinmeyen yol, bu büyüklerin meşhur kolay yolu olmuştur. Kıymetli teveccühleri ve idareleri ile herkesi bu yoldan kavuşturmuşlardır. Rehber olan pîrin edepleri ve emirleri gözetilirse bu yol hep kavuşturur. Bu yolda ihtiyarların, gençlerin, kadınların ve çocukların kavuşmasında hiç başkalık yoktur. Hatta ölüler bile bu nimete kavuşmayı umarlar. Behâüddîn-i Buhârî (kuddise sirruh) buyurdu ki: "Hak teâlâdan elbette kavuşturan bir yol istedim." Hâce hazretlerinin birinci talebesi olan Hâce Alâüddîn-i Attâr (kuddise sirruh) hazretleri bunun için buyurdu ki:

(Farsça beyit)

"Kapıcının incinmesi olmasaydı,

Açardım bütün cihan kapılarını."

Allahü teâlâ hepimizi bu büyüklerin yolunda bulundursun!

Vesselâm.

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi