"Bu mektup, Mir Muhammed Numan’ın “kuddise sirruh” suallerine cevap olarak yazılmıştır. Namazda otururken parmak kaldırmanın doğru olmadığını da bildirmektedir:

Alemlerin, bütün mahlukların Rabbi, yaratıcısı ve varlıkta durdurucusu ve ihtiyaçlarını gönderen Allahü teâlâya hamd olsun! Peygamberlerin en üstünü olan Muhammed Mustafa’ya “aleyhissalâtü vesselâm” ve O’nun peygamber kardeşlerine ve meleklere ve O’nun yolunda gitmekle şereflenenlere salat, selam ve iyi dualar olsun! Molla Mahmud ile gönderdiğiniz kıymetli mektup gelerek bizleri sevindirdi. Soruyorsunuz ki:

Sual: Âlimler, Medine’deki (Ravda-i mübareke) denilen yer, Mekke şehrinden daha kıymetlidir diyor. Hâlbuki Muhammed aleyhisselamın sureti ve hakikati, Kabe-i Muazzama’nın suretine ve hakikatine secde etmektedir. Ravda-i mübareke nasıl olur da daha üstün olur?

Cevap: Yavrum! Bu fakire göre yeryüzünün en kıymetli yeri Kabe-i Muazzama [ve bunun etrafındaki (Mescid-i Haram) denilen cami]dir. Bundan sonra Medine’deki Ravda-i mukaddesedir. Üçüncü olarak Mekke-i Mükerreme şehridir. Görülüyor ki Ravda-i mutahhera, Mekke’den daha üstündür demek doğrudur.

Sual: Hanefi mezhebinde olan bir Müslüman, namazda otururken parmağı ile işaret eder mi?

Cevap: Yavrum! Şehadet parmağı ile işaret etmenin caiz olduğunu bildiren hadis-i şerifler çoktur. Hanefi mezhebindeki âlimlerin bir kısmı da böyle söylemiştir. Hanefi mezhebindeki kitaplar çok dikkatle okunursa, parmak kaldırmanın caiz olduğunu bildiren haberler (usul bilgileri) değildir. Mezhebin (zahir haberleri) değildir. İmam-ı Muhammed Şeybanî, “Peygamberimiz ‘s.a.v.’ mübarek parmağı ile işaret ederdi. Biz de O’nun gibi parmağımızı kaldırır ve indiririz. İmam-ı Azam Ebû Hanîfe de böyle söyledi” diyor ise de İmam-ı Muhammed’in böyle dediği (Nevadir) haberlerindendir; usul haberlerinden değildir.

(Fetava-i Garaib)’de diyor ki: “(Muhit) kitabında; ‘Sağ elin şehadet parmağı ile işaret edileceğini İmam-ı Muhammed (rh.a.) usul kitaplarında bildirmedi. Sonra gelen âlimler de başka başka söyledi. İşaret edilmez diyenler oldu, işaret edilir diyenler de oldu. İmam-ı Muhammed, usul kitaplarından başka kitaplarında, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) işaret ederdi diyor ve İmam-ı Azam da (rahmetullahi aleyh) bunu haber verdi buyuruyor. İşaret etmek sünnettir denildiği gibi müstehaptır diyenler de vardır’ diyor.” (Fetava-i Garaib)’de bundan sonra diyor ki: “Doğrusu, işaret etmek haramdır.”

(Fetava-i Sirâciyye)’de [Ali Uşî “rh.a.”] diyor ki: “Namazda eşhedü en lâ... derken şehadet parmağı ile işaret mekruhtur. (Kübra) kitabı da böyle diyor. Âlimler bunu beğeniyor. Fetva da böyle verilmiştir. Çünkü namazda hareketsiz, vakarlı olmak lazımdır.”

(Gıyâsiyye) fetva kitabında [Davud bin Yusuf “rh.a.”] diyor ki: “Otururken şehadet parmağı ile işaret edilmez. Fetva böyledir. Muhtar olan, beğenilen de budur.”

Muhammed Kuhistanî “rh.a.”, (Cami’ür-rümûz) kitabında diyor ki: “İşaret edilmez ve parmak bükülmez. Mezhebin usul bilgilerine göre böyledir. Zahidî’nin kitabında da böyledir. Fetva da böyle verilmiştir. (Mudmerat), (Velvâlciyye), (Hülasa) ve daha başka kitaplarda da böyle yazılıdır. Büyüklerimiz parmak ile işaret etmenin sünnet olduğunu da bildirmektedir.”

(Hazine-tür-rivâyât) kitabında, (Tatarhaniyye) kitabından alarak diyor ki: “Teşehhüdde otururken, 'lâ ilâhe illallah' derken sağ el şehadet parmağı ile işaret eder mi? İmam-ı Muhammed bunu usul haberlerinde bildirmedi. Sonra gelenler başka başka söyledi. Bir kısım âlimler işaret edilmez dedi. (Kübra)’da böyle yazıyor. Fetva da böyledir. Bir kısmı ise işaret edilir dedi.”

Görülüyor ki işaret etmenin haram olduğunu söyleyen âlimler vardır. Mekruh olduğunu bildiren fetvalar mevcuttur. "İşaret edilmez, usul haberleri böyledir" diyenler çoktur. O hâlde bizim gibi mukallidlerin, "hadis-i şerif vardır" diyerek işaret etmeye kalkışmamız ve böylece birçok müctehidin fetvaları ile haram veya mekruh ve yasak olduğu bildirilen bir işi yapmamız doğru olmaz. Yasak olduğunu bildiren fetvalar karşısında Hanefi mezhebindeki bir kimsenin parmakla işaret etmesi, iki fikri gösterir:

1- İçtihat derecesinde yüksek olan bu din âlimlerinin işaret edileceğini bildiren meşhur hadislerden haberleri yok imiş demek olur.
2- Yahut hadis-i şerifleri işitmişler fakat bu hadislere uymamışlar; kendi kafaları, düşünceleri ile hareket etmişler demek olur.

Bu fikirlerin ikisi de çok bozuktur. Böyle sanmak için pek bayağı veya çok inatçı olmak gerekir. (Tergib-üs-salat) kitabındaki, “Eski âlimler namazda şehadet parmağı ile işaret ederdi. Sonraları Şiiler bu işte taşkınlık yaptığından, sonra gelen Hanefi âlimleri işaret etmeyi Ehl-i sünnete yasak etti. Böylece sünniler Şiilerden ayırt edilmiş oldu” sözü de kıymetli kitaplardaki haberlere uygun değildir. Çünkü âlimlerimizin (Zahir usulü), işaret etmemeyi ve parmağı bükmemeyi bildiriyor. Yani eski âlimler "işaret edilmez" buyurmuştur. O hâlde bu işin Şiilikle bir ilgisi yoktur. İşaret edilmeyeceğini bildiren din büyüklerine karşı edep ve saygımızı takınarak bize düşen söz şöyle olmalıdır: “Bu büyükler, işaret etmenin haram ve mekruh olacağına bir delil, vesika elde etmeselerdi haram veya mekruh demezlerdi. İşaret etmenin sünnet ve müstehap olduğunu bildiren haberleri söyledikten sonra, ‘Böyle demişler ise de doğrusu işaretin haram olduğudur’ buyurmazlardı. Demek ki bu din büyükleri, işaretin sünnet ve müstehap olduğunu gösteren haberlerin değil, belki yasak olduğunu gösteren vesikaların doğru olduğunu anlamışlardır.”

Sözün kısası; bizim gibi cahillerin birkaç hadis-i şerif işitmemiz delil ve senet olamaz. Din büyüklerinin sözlerini reddetmemize sebep olamaz. Eğer, “Biz şimdi onların anladıklarının yanlış olduğunu gösteren bilgileri ele geçirmiş bulunuyoruz” denirse, bizim gibi mukallidlerin bilgisi bir şeyin helal veya haram olmasına vesika olamaz. Bir şeyin helal veya haram olması için müctehidin zannetmesi lazımdır. Müctehidlerin sözlerini ve senetlerini örümcek yuvasından daha çürük sanmak büyük atılganlık olur. Kendi bilgisini din büyüklerinin bilgilerinden üstün tutmak ve Hanefi mezhebinin (usul haberleri)ne bozuk, çürük demek ve âlimlerin fetva vermek için dayandıkları kıymetli haberi hiçe saymak ve bu haberlere yanlış demek, din-i İslam’da büyük bir yara, gedik açmak olur.

İslam’ın büyük âlimleri, Resulullahın “s.a.v.” parlak zamanına yakın oldukları için ve ilimleri sonra gelenlerin bilgilerinden kat kat çok olduğu ve haramdan, günahlardan sakınmaları, Allahü teâlâdan korkmaları son derece fazla olduğu için; hadis-i şerifleri bizim gibi din bilgilerinden haberi olmayan, işittiği birkaç sözü ilim sanan boş cahillerden elbette daha iyi tanır ve anlarlardı. Doğrusunu, eğrisini, değişmiş olanını, değiştirilmemiş olanlarını bizden daha iyi ayırt ederlerdi. Bu hadis-i şeriflere uymamak lazım olduğunu bildirmelerinin elbette bir sebebi, dayandıkları kuvvetli vesikaları mevcuttur. Bilgisi ve görüşü onlardan az olan bizler, şu kadar anlıyoruz ki işaretin ve parmağı bükmenin nasıl olacağını bildiren çeşitli hadis-i şerifler vardır ve birbirlerine uymamaktadırlar. Bu çeşitli haberlerin birbirlerine uymaması, işaretin yapılması için kesin bir şey söylemeyi güçleştirmiştir.

Bazı haberler parmakları yumruk hâline bükmeden işaret edileceğini, bazıları bükerek edileceğini bildirmektedir. İşaretin parmakları bükerek yapılacağını bildirenlerden bir kısmı, parmaklar [(Halebî-i Sağîr) kitabında, parmak işaretleri ile sayıları göstermek için kullanılan şekilleri açıkça anlattığı üzere] elli üç rakamı şeklinde, bazıları da yirmi üç rakamı şeklinde büker diye bildirmektedirler. Bazı haberler sağ iki küçük parmağı kapayıp ve baş parmağı orta parmakla halka yapıp şehadet parmağı ile işaret edilir diyor. Bir habere göre yalnız baş parmağı orta parmağın üzerine koyup işaret edilir. Başka bir haberde sağ eli, sol el ve bileği bilek üzerine ve kolu kol üzerine koyup işaret edileceği bildiriliyor. Bazı haberlerde bütün parmakları kapatarak işaret olunması, bazılarında ise şehadet parmağı kımıldatılmadan işaret edilmesi buyurulmaktadır. Bunlardan başka, tahiyyatta işaret olur deyip yeri kesin bildirilmemekte; bazı haberlerde şehadet kelimesi okunurken işaret olunur denilmektedir. Bazı rivayetlerde ise otururken dua zamanında, (Ey kalpleri istediği gibi çeviren Allahım! Benim kalbimi, kendi dinin üzerinde bulundur!) denir ve bunu söylerken parmakla işaret olunur buyurulmuştur.

Hanefi mezhebinin âlimleri, işaret için bildirilen hadis-i şeriflerin çok ve başka başka olduğunu görünce namaz hakkındaki kesin ve açık emirlere uygun olmayan fazla bir hareketin yapılmamasını söylediler. Çünkü namazda esas, fazla hareketten sakınmak ve olgun bir şekilde bulunmaktır. Bundan başka bütün âlimler söz birliği ile haber vermiştir ki parmakları, gücü yettiği kadar kıbleye karşı bulundurmak sünnettir. (Namazda, her uzvunu, gücün yettiği kadar, kıbleye karşı bulundur!) hadis-i şerifi bunu açıkça emretmektedir.

Eğer sorulursa: “Hadis-i şeriflerin başka başka bildirilmesi, ancak araları birleştirilemediği zaman işi güçleştirir. Hâlbuki işareti bildiren hadis-i şeriflerden müşterek bir emir çıkarılabilir. Çünkü çeşitli hadis-i şerifler, başka başka zamanlarda duyulup haber verilmiş olabilir.” Cevap olarak deriz ki; haberlerin çoğunda (kâne=idi) kelimesi vardır ki bu kelime mantıktan başka ilimlerde (kül=hep) manasınadır. Bunun için bu çeşitli haberler birleştirilemez.

İmam-ı Azam Ebû Hanîfe, “Sözüme uymayan hadis-i şerif öğrenirseniz, benim sözümü bırakıp hadis-i şerife uyunuz!” buyurdu ise de bu sözü, kendi işitmemiş olduğu hadis-i şerifler içindir. "İşitmemiş olduğum bir hadis-i şerife uymayan sözümü bırakın" demiştir. Hâlbuki işaret hakkındaki hadis-i şerifler böyle olmayıp meşhur olmuş, yayılmıştır; İmam-ı Azam bunları "belki duymamıştır" denilemez.

“Hanefi âlimleri arasında işaret edilir diyenler, böyle fetva verenler de vardır. Birbirine uymayan fetvalardan herhangi birine uyulursa caiz olmaz mı?” denirse: Cevap olarak deriz ki; fetvaların uymaması “caizdir, caiz değildir” veya “helaldir, haramdır” şeklinde olduğu zaman, “caiz değildir” veya “haramdır” diyen fetvalara uymak esastır.

İbn-i Hümâm (rahmetullahi aleyh) diyor ki: “Parmağı kaldırmak ve kaldırmamakta birbirine uymayan hadis-i şeriflerin çokluğu karşısında, namazda hareketsiz olmak lazım geldiği için biz parmak oynatmamayı bildiren hadis-i şeriflere uymalıyız!” İbn-i Hümâm’a ne kadar şaşılsa azdır. Kitabında, “Âlimlerden birçoğu işaret edilmez dedi ki bu sözleri hadis-i şeriflere ve akla uygun değildir!” diyerek içtihat derecesindeki büyük İslam âlimlerini cahil ve ahmak yapmaktadır. Mezhebin zahirine ve usul haberlerine göre içtihat ve kıyas, edille-i şer’iyyenin dördüncüsüdür. İçtihada nasıl dil uzatılabilir? Bu zat, birbirine uymayan rivayetlerin çokluğu karşısında, temiz sular kısmındaki (Kulleteyn) hadis-i şerifinin de hadis-i zayıf olduğunu söylemektedir.

Akıllı, olgun oğlum Muhammed Said “k.s.”, parmakla işaret üzerinde bir risale yazmaktadır. Tamam olunca bir suretini inşallah gönderirim.

Sual: Sizin yolunuzda çalışanlar her yerde çoktur. İçlerinden birinin arkadaşlarına başkanlık etmesini kimseye söyleyemedim. Bunun için kendime güvenemedim. Sizin işaret buyurmanızı bekliyoruz. Uygun gördüğünüzü bildiriniz de arkadaşların başına geçirelim diyorsunuz?

Cevap: Bu iş sizin uygun görmenize bırakılmıştır. İstihareden ve teveccühten sonra siz emir ediniz! Size ve yanınızda olanlara selam ederim.

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi