068.MEKTUP

– Fakir Muhammed Hâşim-i Kişmî'ye yazılmıştır

***

 – Âlemin zahir olduğu vehim mertebesi ve ilgili meseleler

***

Alem mevhumdur derken âlemin vehim tarafından şekillenmiş olduğunu ve onun tarafından yapıldığını söylemiyoruz. Vehmin şekillendirdiği bir şey olması da mümkün değildir zaten. Çünkü vehmin kendisi alemin bir parçasıdır.

Biz şunu kastediyoruz: Hak Sübhanehu âlemi vehim mertebesinde yaratmıştır. Vehim o zaman mevcut değil idiyse de Allah'in ilminde var idi. Vehim mertebesi, oluşsuz ve varlıksız bir görüntüden ibarettir. Dairevi olarak dönen noktanın hareketinden oluşan bir daire gibidir, görünmekle birlikte varlığı yoktur. Mutlak hikmet sahibi Allah (cc) âlemi bu mertebede yarattı ve o görüntüye varlık ve yerleşiklik bahşetti. Böylelikle onu yanlıştan sahihliğe ve yalandan doğruya çıkardı. Onu mevcut durum yaptı.

فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات وكان الله غفورا رحيما

"Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayıcıdır, engin merhamet sahibidir" (Furkân 25/70).

Mevhum mertebe acayip bir mertebedir; mevcut ile aralarında asla bir rekabet ve çekişme söz konusu değildir. Kendisi için herhangi bir cihet sabit değildir. Sınırsız ve nihayetsizdir. Nitekim mevhum dairenin, mevcut olan "dönen nokta" ile bir sorunu yoktur. Noktayla birlikte kendisi için bir cihet de oluşmaz. Mevhum dairenin sonradanlığı sebebiyle noktada bir nihayet meydana gelmez. Mesela noktanın dairenin sağında, solunda, önünde, arkasında, üstünde veya altında olduğunu söylemek mümkün değildir. Bu yönlerin daire için kullanılması, dairenin mertebesinde bulunan diğer şeylere nisbetledir. Diğer mertebelerde olan şeylerle birlikte bulunması durumunda bu yönlerden herhangi biri, daire için sabit olmaz. Aynı şekilde o dairenin sonradanlığı sebebiyle noktada bir sınır veya nihayet sabit olmaz. Aksine nokta kendi asli şekli üzere devam eder.

ولله المثل الأعلى

"En yüce sıfatlar Allah'a aittir" (Nahl 16/60).

Bu açıklamayla âlemin, yaratıcısı karşısındaki durumu anlaşılmalıdır. Şöyle ki âlemi var etmekle Allah Subhanehu'da sınır ve nihayet oluşmamıştır. O'nun için herhangi bir yön de sabit olmamıştır. Burada böyle bir alaka nasıl tasavvur edilebilir? Onların burada ne isimleri ne de alâmetleri yoktur ki birtakım nisbetler tasavvur edilebilsin.

Nasipsiz mahrumlardan bir topluluk, kıt akıllı olmaları sebebiyle âlemin yaratıcısı hakkında bu nisbetlerin oluştuğu ve bu yönlerin varlığının âlemle birlikte olduğu vehmine kapıldı. Bu yanlış tasavvurları sebebiyle, Allah Teâlâ'nın görülmesini reddederek bunun imkânsız olduğunu ileri sürdüler. Koyu cehaletlerini ve yalancı tasdiklerini Kitap ve Sünnet'in önüne geçirdiler. Şöyle bir zanna kapıldılar: "Şayet Hak Sübhanehû görülebilseydi görenin yönlerinden birinde olurdu. Bir yönde olmak ise sınırlılığı ve sonluluğu gerektirir."

Halbuki yukarıdaki açıklamayla, Allah Sübhanehû'nun bu aleme, sözü edilen nisbetlerden hiçbiriyle bir bağlılığının olmadığı bilinmiş oldu. Kabul etseler de etmeseler de Allah Teâlâ görülecek ve yukarıda da açıklandığı üzere, bu görmede hiçbir yön olmayacaktır. Bunlar bilmez mi ki, aynı sakıncanın âlemin yaratılması esnasında da olması gerekir. Çünkü Allah Teâlâ yaratırken alemin bir cihetinde olur. Alemin ötesinde olur ki bu durum da sınırlı ve sonlu olmayı gerektirir.

Eğer Allah Teâlâ âlemin bütün cihetlerindedir derlerse, ötelik için gerekli olan sınırlı ve sonlu olmanın gerekliliği konusunda ne diyecekler? Ayrıca yönün kabulü konusunda fesat ve sakıncanın olması, sonlu olmayı gerektirdiği içindir. Halbuki sonlu olmak burada da gerekmektedir.

Bu dar geçitten çıkmak ancak sûfilerin görüşünü seçmekle mümkün olur. Yani sufilerin, âlemin mevhum olduğuna dair görüşleri seçilirse bu cihet ve sonlu olma sorunundan kurtuluş ancak o zaman mümkün olur. Üstelik âlemin mevhum olduğunu söylemekte kesinlikle bir sakınca yoktur. Çünkü mevcut gibi doğru hükümleri vardır. Ebedi muamele, daimi nimet ve bitmeyen azap bu âleme bağlıdır. Mecnun felsefecilerin sözünü ettiği mevhum, farklı bir şeydir. Zira onlara göre mevhum, vehmin icat ettiği ve hayalin şekillendirdiği şeydir. Aralarındaki fark çok büyüktür.

Esas konuya dönersek, biz şunu diyoruz. Dönen noktadan doğan mevhum dairenin noktaya nisbetle ciheti yoktur. Hatta o nokta, onun bütün cihetlerinin dışındadır.

Farz-ı muhal, şayet o daire bütünüyle görme olsa noktayı kesinlikle yönsüz olarak görür. Çünkü artık aralarında yön yoktur. Eğer gören tamamıyla göz olsa ve Hak Subhanehu'yu yönsüz olarak görse burada nasıl bir sakınca olabilir? Müminler de Hak Subhanehu'yu cennette bütün benlikleriyle görecek ve kesinlikle bir cihet sabit olmayacak.

"Allah'ın ahlakıyla ahlaklanınız" hükmü gereği, bu büyük nimet velilere dünyada nasip olur ve onlar tamamen göz olurlar. Bu nimet, her ne kadar görme olmasa da -çünkü o âhirete mahsustur- görme hükmündedir. "Allah'ın ahlakıyla ahlaklanmak" dedim. Çünkü onlar, Vacip Teâla'nın zâtının bütünüyle göz, bütünüyle kulak ve bütünüyle ilim olduğunu söylemişlerdir.

Ahlak sahibi olanlar bu ahlaktan paylarını alırlar. Bu makamda onların her bir sıfatı bütünlerinin hükmünü alır. Dolayısıyla mesela bütünüyle göze dönüşürler. Diğer müminlere ise bu nisbet ahirette verilecek. İnşallah, Allah Teâlâ'yı görme nimetiyle orada müşerref olacaklar. Bu takdirde bu konuda bir sakınca ve şüpheli bir durum olmaz.

Halin hakikatini en iyi bilen Allah Sübhanehu 'dur.